โครงการวิจัย “กล้วยน้ำว้ารักษ์ถิ่น” ในจังหวัดตากและสุโขทัย นำโมเดล Social Innovation Enterprise (SIE) มาแก้ปัญหาผลผลิตตกเกรดและเกษตรกรถูกกดราคา ด้วยการพัฒนาตั้งแต่พันธุ์ การผลิต การแปรรูป ไปจนถึงเชื่อมโยงตลาดสมัยใหม่ ทำให้กล้วยที่เคยถูกทิ้งนำไปผลิตสินค้าเพิ่มมูลค่า เช่น แป้งกล้วยดิบ กล้วยพรีมิกซ์ และกล้วยหนึบ ปัจจุบันสร้างมูลค่าทางเศรษฐกิจรวม 385.86 ล้านบาท เพิ่มรายได้เฉลี่ยเกษตรกร 23.55% และสร้างงานในพื้นที่กว่า 850 ตำแหน่ง

จากวันที่กล้วยน้ำว้าหลายตันถูกตีค่าเป็นเพียง “ของเหลือทิ้ง” ทั้งที่เกษตรกรในจังหวัดตากและสุโขทัยใช้เวลาปลูกนานเกือบปี วันนี้โครงการวิจัย “การพัฒนาและสร้างความเข้มแข็งเครือข่าย “กล้วยน้ำว้ารักษ์ถิ่น” ธุรกิจชุมชนร่วมยกระดับห่วงโซ่มูลค่าเศรษฐกิจฐานรากจังหวัดสุโขทัยและจังหวัดตากด้วยเทคโนโลยีและนวัตกรรม” ของหน่วยบริหารจัดการทุนด้านการพัฒนาพื้นที่ (บพท.) ภายใต้กำกับ สำนักงานเร่งรัดการวิจัยและนวัตกรรมเพื่อเพิ่มความสามารถการแข่งขันและการพัฒนาพื้นที่ (องค์การมหาชน) ร่วมกับ มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลล้านนา (มทร.ล้านนา) ได้เข้ามาเปลี่ยนวิกฤตนี้ให้กลายเป็นโมเดลต้นแบบ พลิกฟื้นเศรษฐกิจฐานรากจนสามารถส่งผลผลิตเข้าสู่ห้างโมเดิร์นเทรดระดับประเทศได้สำเร็จ

ดร.สุภาวดี แช่ม หัวหน้าโครงการวิจัย การพัฒนาและสร้างความเข้มแข็งเครือข่าย “กล้วยน้ำว้ารักษ์ถิ่น” ธุรกิจชุมชนร่วมยกระดับห่วงโซ่มูลค่าเศรษฐกิจฐานรากจังหวัดสุโขทัยและจังหวัดตากด้วยเทคโนโลยีและนวัตกรรม จากมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลล้านนา กล่าวว่า สิ่งสำคัญที่ทีมค้นพบคือ ปัญหาของเกษตรกรไทยในวันนี้ไม่ใช่การปลูกพืชไม่ได้ผล แต่คือการขายผลผลิตไม่ได้ราคา เมื่อเกษตรกรจำนวนมากยังต้องขายแบบต่างคนต่างขาย ถูกกำหนดราคาจากพ่อค้าคนกลาง และเผชิญความเสี่ยงที่ผลผลิตจะถูกตีตกทันทีหากไม่ได้มาตรฐาน ส่งผลให้เกิดความสูญเสียทางเศรษฐกิจมหาศาล ทั้งที่ผลผลิตเหล่านั้นยังมีศักยภาพสร้างมูลค่าเพิ่มได้อีกมาก

“เพื่อแก้ปัญหาที่พื้นที่ต้องเจอ เราจึงนำโมเดล SIE หรือ Social Innovation Enterprise ของ บพท. มาใช้เป็นเครื่องมือแก้ปัญหาทั้งห่วงโซ่ โดยในส่วนต้นน้ำจะมีตั้งแต่การพัฒนาหน่อพันธุ์คุณภาพ การถ่ายทอดองค์ความรู้ด้านเกษตรแม่นยำ การยกระดับมาตรฐาน GAP และ GMP การจัดตั้งศูนย์รวบรวมและคัดแยกผลผลิตในชุมชน ขณะที่ ‘ปลายน้ำ’ จะเน้นการเชื่อมโยงสู่ตลาดสมัยใหม่ ตัดวงจรพ่อค้าคนกลาง เพื่อให้กล้วยน้ำว้าทุกส่วนสามารถสร้างมูลค่าเพิ่มได้อย่างเต็มศักยภาพ เปลี่ยนผลผลิตที่เคยถูกมองว่าเป็นภาระหรือของเหลือทิ้ง ให้กลายเป็นโอกาสทางเศรษฐกิจที่ชุมชนสามารถบริหารจัดการและสร้างรายได้ด้วยตนเอง”

นอกจากนี้ จากการใช้กระบวนการทางวิทยาศาสตร์ในการค้นหาอัตลักษณ์ของกล้วยแต่ละพื้นที่ พบว่า กล้วยน้ำว้าของอำเภอศรีนคร จังหวัดสุโขทัย เป็นกล้วยที่มีปริมาณสารแคโรทีนสูง ขณะที่กล้วยน้ำว้าในจังหวัดตาก มีโพแทสเซียมและไนโตรเจนโดดเด่น นำมาสู่การผลักดันสู่สินค้า GI กล้วยน้ำว้ามะลิอ่องตาก ที่ทำให้กล้วยตกเกรดที่ไม่มีใครต้องการ มีศักยภาพในการนำมาแปรรูปเป็นผลิตภัณฑ์สุขภาพยุคใหม่ เช่น แป้งกล้วยน้ำว้าดิบ, กล้วยพรีมิกซ์, กล้วยหนึบธรรมชาติ และ Banana Cider ได้

ดร.สุภาวดี แช่ม กล่าวว่า ผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นจากโครงการนี้ไม่ได้เพิ่มมูลค่าให้กับกล้วยน้ำว้าอย่างเดียว แต่ยังยกระดับทั้งระบบเศรษฐกิจฐานราก โดยสามารถสร้างมูลค่าทางเศรษฐกิจรวมได้ 385.86 ล้านบาท ทำให้รายได้เฉลี่ยของเกษตรกรเพิ่มขึ้นร้อยละ 23.55 จากประมาณ 27,000 บาทต่อเดือน เป็นมากกว่า 33,600 บาทต่อเดือน เกิดการจ้างงานในพื้นที่กว่า 850 ตำแหน่ง และที่สำคัญทุก 1 บาทที่ภาครัฐลงทุนในงานวิจัย สามารถสร้างผลตอบแทนกลับคืนสู่สังคมได้ถึง 13.43 บาท ปัจจุบัน ผลิตภัณฑ์ยกระดับจนได้มาตรฐานและวางจำหน่ายในห้างค้าปลีกชั้นนำเรียบร้อยแล้ว ไม่ว่าจะเป็น Tops, Makro, Big C, Gourmet Market และ The Mall Group ชุมชนจึงมีตลาดที่มั่นคงและมีอำนาจต่อรองมากขึ้น พร้อมไปกับการบรรลุเป้าหมายสูงสุดของโครงการวิจัยนี้ คือการสร้าง "นวัตกรสังคม" มากกว่า 100 คน และถ่ายทอดความรู้ให้คนในพื้นที่กว่า 1,500 คน เพื่อให้เกษตรกรเปลี่ยนบทบาทจากผู้ผลิตวัตถุดิบ มาเป็น "ผู้ประกอบการและนักจัดการชุมชน" ที่สามารถออกแบบอนาคตของตัวเองได้อย่างแท้จริงต่อไป