รัฐบาลเปิดโครงการ "โซลาร์ภาคประชาชน" เมื่อช่วงปลายเดือนตุลาคม 2569 อุดหนุนครัวเรือนละ 50,000 บาท ตั้งเป้า 1 ล้านครัวเรือน แต่การติดตั้งต้องผ่านผู้ประกอบการที่ขึ้นทะเบียนกับการไฟฟ้า ซึ่งต้องผ่านเกณฑ์ทั้งวิศวกร ฐานะการเงิน ทุนจดทะเบียน และต้องวางหลักประกันต่องาน - ทั้งนี้ตลาดโซลาร์รูฟท็อปในภาคเหนือกำลังขยายตัวจากแรงหนุนของภาครัฐ ทั้งมาตรการส่งเสริมการติดตั้ง การรับซื้อไฟฟ้าส่วนเกิน และสินเชื่อสนับสนุนครัวเรือน เชียงใหม่เป็นจังหวัดที่มีผู้ติดตั้งสูงที่สุดในภูมิภาค และทำให้หลังคาบ้านกลายเป็นพื้นที่เศรษฐกิจใหม่ที่เปิดโอกาสให้ช่างไฟและผู้รับเหมาในท้องถิ่นเข้ามามีส่วนร่วม แต่การมีตลาดไม่ได้แปลว่าผู้รับเหมารายเล็ก และช่างอิสระจะได้ประโยชน์เท่ากัน เมื่อเงื่อนไขอย่างการขึ้นทะเบียนผู้ประกอบการที่ต้องมีวิศวกรและช่างผ่านการอบรม อาจเอื้อบริษัทขนาดใหญ่ที่มีเงินทุน เทคโนโลยี และเครือข่ายพร้อมกว่า รายงานชุดนี้จึงตามดูว่าผลประโยชน์จากตลาดที่รัฐช่วยสร้างขึ้นจะกระจายไปถึงคนตัวเล็กในท้องถิ่นได้จริงหรือไม่ และใครเป็นผู้แบกรับความเสี่ยงตลอดห่วงโซ่ ตั้งแต่ผู้รับเหมา ช่างติดตั้ง ไปจนถึงผู้บริโภค

"นิวัต" ระหว่างติดตั้งโซลาร์รูฟท็อปให้กับลูกค้ารายหนึ่ง | เอื้อเฟื้อภาพโดยนิวัต

นิวัต ผู้รับเหมาติดตั้งโซลาร์เซลล์รายเล็ก วัย 44 ปี ชาวเชียงใหม่ ต้องขับรถระยะทาง 970 กิโลเมตร จากบ้านในจังหวัดเชียงใหม่ ไปยังอำเภอหัวหิน จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ เพื่อไปติดตั้ง "โซลาร์รูฟท็อป" ให้กับลูกค้าชาวต่างชาติรายหนึ่ง

"งานมันไม่ได้มีแค่ในเชียงใหม่ บางทีลูกค้าแนะนำกันต่อ ๆ หรือเจอกันในกลุ่มออนไลน์ พอเขาไว้ใจเรา เขาก็จ้างให้ไปติดตั้งที่ไหนก็ต้องไป อย่างงานหัวหินครั้งนี้ก็เป็นลูกค้าแนะนำต่อกันมา" นิวัต กล่าว

แต่กระนั้น งานส่วนใหญ่ของนิวัตอยู่ในเชียงใหม่ ไม่ต้องขับรถไกลขนาดนั้น ลูกค้าส่วนมากของนิวัตมีความต้องการประหยัดค่าไฟฟ้า ซึ่งความต้องการนี้ไม่เกี่ยวข้องกับมาตรการส่งเสริมของรัฐบาลในปัจจุบัน ก่อนหน้านี้มีอยู่รายหนึ่งจ้างเขาติดโซลาร์เซลล์ใช้ในบ้านช่วงต้นปี 2569 เพราะกังวลว่าไฟฟ้าจะดับเพราะสงครามอิหร่าน

ผู้รับเหมารายเล็กอย่างนิวัตเป็นหนึ่งในผู้ประกอบการท้องถิ่นจำนวนหนึ่งที่มีฐานงานหลักอยู่ในภาคเหนือ โดยไม่ได้พึ่งพานโยบายกระตุ้นจากภาครัฐหรือการรับเหมาช่วงจากบริษัทใหญ่เพียงอย่างเดียว งานส่วนหนึ่งมาจากลูกค้าเก่าที่แนะนำต่อ เครือข่ายช่างด้วยกัน และกลุ่มบนสื่อสังคมออนไลน์ที่เชื่อมผู้ติดตั้งกับเจ้าของบ้าน เมื่อความต้องการในพื้นที่ขยายตัว ผู้ติดตั้งท้องถิ่นจึงมีช่องทางรับงานที่หลากหลาย ขณะที่งานติดตั้งในหัวหินเป็นตัวอย่างที่สะท้อนว่าชื่อเสียงของช่างสามารถขยายไปไกลกว่าพื้นที่ที่ตนอาศัยอยู่ได้ โดยงานดังกล่าวเป็นบ้านพักของชาวต่างชาติ ซึ่งนิวัตได้รับการแนะนำจากเจ้าของบ้านอีกรายที่เคยใช้บริการมาก่อน

ทีมงานของนิวัตกำลังติดตั้งระบบให้กับลูกค้ารายหนึ่ง | เอื้อเฟื้อภาพโดยนิวัต

นิวัตเป็นผู้รับเหมาที่ลงมือเอง เขาปีนหลังคาไปทำงานหน้างานพร้อมลูกทีมทุกครั้ง ไม่ได้รับงานแล้วส่งคนอื่นไปแทน และเขาไม่ได้เข้ามารับงานโซลาร์รูฟท็อปแบบมือใหม่ เขาศึกษาหาความรู้และอยู่ในวงการนี้มากว่า 10 ปี ผ่านการรับรองความรู้ความสามารถตามมาตรฐานฝีมือแรงงานแห่งชาติ สาขาช่างไฟฟ้าภายในอาคาร จากสถาบันพัฒนาฝีมือแรงงาน ผ่านการทดสอบมาตรฐานฝีมือแรงงานแห่งชาติด้านการติดตั้งระบบโซลาร์เซลล์ นอกจากนี้ยังเรียนต่อยอดด้านการออกแบบและติดตั้งโซลาร์เซลล์ การเดินสายไฟโซลาร์ และระบบกักเก็บพลังงานจากสถาบันและบริษัทเอกชนหลายแห่ง 

กระแสโซลาร์เซลล์ที่กำลังเติบโตอย่างรวดเร็ว ทำให้หลังคาบ้านกลายเป็นพื้นที่เศรษฐกิจใหม่ และเปิดโอกาสให้ช่างไฟกับผู้รับเหมารายเล็กในภาคเหนือได้เข้ามามีส่วนร่วมในตลาดพลังงานที่กำลังขยายตัว จากเดิมที่การติดตั้งแผงโซลาร์เซลล์อาจเป็นเรื่องไกลตัวของคนทั่วไป วันนี้ความต้องการผลิตไฟฟ้าใช้เองกำลังเพิ่มขึ้น ท่ามกลางค่าไฟฟ้าที่เป็นภาระของหลายครัวเรือน และมาตรการสนับสนุนจากภาครัฐที่มุ่งเร่งให้เกิดการติดตั้งในวงกว้าง

รัฐบาลเดินหน้าผลักดันมาตรการส่งเสริมโซลาร์รูฟท็อปครั้งใหญ่ ทั้งการปรับราคารับซื้อไฟฟ้าคืน การขยายโควตารับซื้อไฟฟ้าส่วนเกิน และการอนุมัติวงเงินสินเชื่อก้อนใหญ่เพื่อสนับสนุนให้ประชาชนหันมาผลิตไฟฟ้าใช้เอง เป้าหมายคือผลักดันให้เกิดการติดตั้งนับล้านครัวเรือนในอีกไม่กี่ปีข้างหน้า

แต่ท่ามกลางตลาดที่กำลังขยายตัว คำถามสำคัญยังคงอยู่ที่ว่า เม็ดเงินและงานติดตั้งที่จะเกิดขึ้นจะกระจายไปถึงผู้ประกอบการรายเล็กและช่างในท้องถิ่นมากน้อยเพียงใด หรือท้ายที่สุด โอกาสจากการเปลี่ยนผ่านด้านพลังงานครั้งนี้จะตกอยู่กับบริษัทขนาดใหญ่ที่มีเงินทุน เทคโนโลยี และกำลังแข่งขันเหนือกว่าผู้ประกอบการรายย่อย รวมทั้งแรงงานช่างไฟตัวเล็กตัวน้อยในอุตสาหกรรมนี้

"โซลาร์รูฟท็อป" เชียงใหม่-ภาคเหนือ บูม

คุณหน่อย วัย 54 ปี ชาวเชียงใหม่เจ้าของสวนผักที่ปลูกในบริเวณบ้านพร้อมกับอินเวอร์เตอร์ระบบโซลาร์รูฟท็อปทั้ง 2 ชุดที่บ้านของเธอ

ไม่ใช่ทุกครัวเรือนที่ติดตั้งโซลาร์รูฟท็อปเพราะหวังผลประโยชน์จากนโยบายส่งเสริมของรัฐ คุณหน่อย วัย 54 ปี ชาวเชียงใหม่ ที่ทำสวนในบริเวณบ้าน ติดตั้งโซลาร์รูฟท็อปชุดแรกเมื่อราว 7 ปีก่อน และเพิ่มชุดที่สองเมื่อราว 5 ปีก่อน ในช่วงที่ยังไม่มีมาตรการสนับสนุนอย่างเงินอุดหนุนค่าติดตั้งครัวเรือนละ 50,000 บาท หรือสินเชื่อโซลาร์จากธนาคารรัฐอย่างที่มีในปัจจุบัน ขณะที่นโยบายรับซื้อไฟฟ้าส่วนเกินในราคา 2.20 บาทต่อหน่วยก็ยังไม่ได้รับความสนใจอย่างกว้างขวางเช่นทุกวันนี้ การติดตั้งของเธอจึงไม่ได้เกิดจากแรงจูงใจของมาตรการรัฐ แต่เป็นการตัดสินใจด้วยเหตุผลของตัวเองล้วน ๆ โดยใช้งบติดตั้งแสนกว่าบาท และประเมินว่าช่างที่มาติดตั้งให้ "ดีมาก"

หลังคาบ้าน ชุดอินเวอร์เตอร์ และแบตเตอรี่ที่บ้านคุณหน่อยในจังหวัดเชียงใหม่

ผลที่เธอเห็นชัดที่สุดคือบิลค่าไฟ จากเดิมเดือนละราว 2,000 บาท ปัจจุบันเหลือหลักร้อย ไฟที่ผลิตได้ไม่ได้ใช้แค่ในตัวบ้าน แต่ใช้ในสวนด้วย ซึ่งเป็นพื้นที่ทำกินของเธอ

แม้นโยบายรัฐจะวาดภาพให้โซลาร์รูฟท็อปเป็นทั้งเครื่องมือลดค่าไฟและช่องทางสร้างรายได้จากการขายไฟส่วนเกิน แต่เธอบอกว่าไม่สนใจนโยบายขายไฟฟ้าคืนรัฐ เพราะมองว่าประหยัดพลังงานได้ก็คุ้มค่าแล้ว ความคุ้มของเธอวัดจากบิลที่ลดลง ไม่ได้คำนวณจากรายได้ที่รัฐจะรับซื้อ ซึ่งสะท้อนว่ามาตรการแต่ละชนิดอาจดึงครัวเรือนเข้าสู่ตลาดไม่เท่ากัน บางบ้านติดโซลาร์เซลล์เพราะอยากขายไฟฟ้า บางบ้านติดเพราะอยากจ่ายค่าไฟฟ้าน้อยลง

สันติสุข วีรพันธุ์ กรรมการบริษัท เดอะแพลนเน็ทพาวเวอร์ ผู้ประกอบการโซลาร์รายหนึ่งในภาคเหนือ

แต่ถ้าถามว่าตอนนี้ตลาดเติบโตแค่ไหน สันติสุข วีรพันธุ์ กรรมการบริษัท เดอะแพลนเน็ทพาวเวอร์ ผู้ประกอบการโซลาร์รายหนึ่งในภาคเหนือ ระบุว่าให้สังเกตดูจากบนเครื่องบิน เมื่อประมาณ 10 ปีก่อนเวลาโดยสารเครื่องบินมองลงมาบนพื้นแทบไม่เห็นแผงโซลาร์เซลล์บนหลังคา แต่วันนี้กลับเต็มไปหมด โดยเฉพาะขาขึ้นที่บินผ่านมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ซึ่งเดิมไม่เคยมี ตอนนี้แทบทุกอาคารมีแผง เขาบอกว่านี่คือปีที่ตลาดบูมที่สุดนับตั้งแต่ทำธุรกิจมา

เขาไล่เลียงปัจจัยหนุนของอุตสาหกรรมโซลาร์รูฟท็อปในปี 2569 นี้ไว้หลายด้าน เริ่มจากสงครามในตะวันออกกลางเมื่อเดือนมีนาคม 2569 ที่ทำให้คนกังวลว่าน้ำมันจะขาดและค่าไฟจะแพงขึ้น ความกลัวไฟฟ้าดับที่ทำให้คนหันมาสนใจแบตเตอรี่สำรอง ภาวะสินค้าโซลาร์ขาดตลาดทั่วโลกช่วงเมษายน-พฤษภาคม 2569 เพราะการขนส่งทางเรือติดขัด ตามด้วยกระแสปากต่อปาก สื่อมวลชน และกระแส AI ที่ทำให้ผู้บริโภคค้นหาข้อมูลเองได้ง่ายขึ้น ส่วนนโยบายรัฐที่สนับสนุนสินเชื่อและลดขั้นตอนขออนุญาตการไฟฟ้า เขามองว่าทำให้โซลาร์เซลล์ "จับต้องได้" สำหรับผู้ใช้ไฟฟ้า

ตลาดที่เติบโตนี้ส่วนใหญ่คือหลังคาบ้าน เขาอธิบายว่าภาคเหนือแทบไม่มีโรงงานขนาดใหญ่ เชียงใหม่เองก็ไม่ใช่เมืองอุตสาหกรรม ตลาดโรงงานและกิจการขนาดใหญ่ที่วงการเรียกว่า C&I จึงมีไม่มาก หากไม่นับลำพูน การเติบโตส่วนใหญ่มาจากบ้านพักอาศัย

แต่เขายอมรับว่าตัวเลขทางการที่ทันสมัยแทบไม่มีให้ดู กระทรวงพลังงานเคยเก็บข้อมูลแต่เผยแพร่ช้า และไม่มีสถาบันอิสระรวบรวม เขาจึงดูจากตัวชี้วัดทางอ้อม เช่น การจดทะเบียนนิติบุคคลธุรกิจโซลาร์ที่เพิ่มขึ้นมาก รายได้ที่นำส่งกรมสรรพากร และจำนวนห้างร้านที่เข้ามาเปิดในภาคเหนือ เมื่อถามว่าเชียงใหม่ติดตั้งโซลาร์รูฟท็อปถึง "หลักหมื่น" หลังคาเรือนหรือยัง เขาประเมินว่ายังไม่ถึง แต่ระดับ "หลักพัน" น่าจะเป็นไปได้ และยังมีโอกาสขยายตัวได้อีกมาก

ตัวเลขที่เปิดเผยต่อสาธารณะได้ในตอนนี้คือข้อมูลจากระบบติดตามของกรมพัฒนาพลังงานทดแทนและอนุรักษ์พลังงาน ซึ่งนับเฉพาะระบบที่ขึ้นทะเบียนกับการไฟฟ้า และเป็นข้อมูล ณ เดือนมกราคม 2569 ก่อนสงครามในตะวันออกกลางและภาวะสินค้าขาดตลาดที่สันติสุขกล่าวถึง

ที่มา: การไฟฟ้านครหลวงและการไฟฟ้าส่วนภูมิภาค อัปเดตล่าสุดเดือนมกราคม 2569

ข้อมูลจากระบบติดตามโซลาร์รูฟท็อปของ กรมพัฒนาพลังงานทดแทนและอนุรักษ์พลังงาน ซึ่งอ้างอิงฐานข้อมูลการไฟฟ้านครหลวง (กฟน.) และการไฟฟ้าส่วนภูมิภาค (กฟภ.) ระบุว่า ณ เดือนมกราคม 2569 เชียงใหม่มีกำลังการผลิตติดตั้งสะสมจากโซลาร์รูฟท็อปแล้วราว 3,385 กิโลวัตต์ หรือประมาณ 3.39 เมกะวัตต์ จากผู้ใช้งาน 386 ราย สูงเป็นอันดับ 5 ของประเทศรองจากกรุงเทพมหานคร นนทบุรี สมุทรปราการ และนครราชสีมา และสูงที่สุดในบรรดาจังหวัดภาคเหนือทั้งหมด ตามมาด้วยเชียงราย 1,532 กิโลวัตต์ ลำพูน 897 กิโลวัตต์ และลำปาง 824 กิโลวัตต์ หากเทียบกับยอดรวมทั้งประเทศที่ 161,261 กิโลวัตต์ จากผู้ใช้งาน 22,085 ราย เท่ากับเชียงใหม่จังหวัดเดียวคิดเป็นสัดส่วนกว่า 2% ของกำลังติดตั้งทั้งหมด

ตัวเลขผู้ติดตั้ง 386 ราย หรือ 3.39 เมกะวัตต์ของเชียงใหม่ ครอบคลุมเฉพาะระบบโซลาร์รูฟท็อปที่ขึ้นทะเบียนกับการไฟฟ้าเท่านั้น  นิวัตประเมินว่าระบบที่ติดตั้งตามบ้านเรือนจริงน่าจะมากกว่านี้ เพราะงานที่ผู้รับเหมารายเล็กรับจำนวนหนึ่งไม่ได้ผ่านการขอเชื่อมต่อกับ กฟภ. เขาเรียกงานแบบนี้ว่า "แอ๊บกริด" (ในกลุ่มออนไลน์มีคำเรียกอีกอย่างว่า “แอบกริด”) คือติดเพื่อผลิตไฟใช้เองและลดค่าไฟ โดยเจ้าของบ้านไม่ได้ตั้งใจขายไฟคืน และไม่แจ้งกับการไฟฟ้า

ทั้งที่ กฟภ. มี บริการรับเรื่องสำหรับกรณีติดตั้งใช้เองไม่ขายไฟ อยู่แล้ว เหตุผลที่นิวัตให้คือ "ต้นทุน" เขาเล่าว่าการยื่นเรื่องต้องมีวิศวกรไฟฟ้าสำรวจ ออกแบบ และลงนามรับรอง ซึ่งในอดีตเพิ่มค่าใช้จ่ายประมาณ 8,000-10,000 บาทในบางกรณี ปัจจุบันด้วยการแข่งขันที่สูงขึ้น ค่าใช้จ่ายส่วนนี้ลดลงเหลือประมาณ 4,000 บาท อย่างไรก็ตาม สำหรับครัวเรือนที่ต้องการแค่ลดค่าไฟฟ้าในแต่ละเดือน การตัดส่วนนี้ออกทำให้ราคาถูกกว่าแพ็กเกจของบริษัทใหญ่

แต่ราคาที่ถูกกว่าอาจมีสิ่งที่ต้องแลก เงื่อนไข ลดหย่อนภาษีติดโซลาร์ กำหนดให้ต้องได้รับอนุญาตเชื่อมต่อโครงข่ายก่อนใช้สิทธิ เจ้าของบ้านที่ติดแบบไม่ขอเชื่อมต่อจึงอาจไม่ได้สิทธินี้ ส่วนมุมของการไฟฟ้าต่อการติดตั้งแบบนี้ เป็นเรื่องของความปลอดภัยเป็นหลัก 

ตลาดที่ไม่ปรากฏในฐานข้อมูลอาจรวมถึงระบบออฟกริด และอุปกรณ์โซลาร์สำเร็จรูปที่ครัวเรือนซื้อติดเอง เช่น ไฟส่องทางหรือไฟรั้ว อย่างไรก็ตาม ยังไม่มีข้อมูลที่ประเมินได้ว่ามีระบบนอกฐานข้อมูลทางการอยู่เท่าใด

แผงโซลาร์เซลล์กำลังประมาณ 40 วัตต์ เชื่อมต่อกับสปอตไลท์สำหรับใช้งานในเวลากลางคืน ติดตั้งบนอาคารโรงแรมแห่งหนึ่งใน จ.เชียงใหม่ เป็นตัวอย่างของหนึ่งโซลาร์เซลล์ขนาดเล็กแบบ standalone/off-grid ใช้จ่ายไฟให้กับอุปกรณ์เฉพาะจุดและไม่ได้เชื่อมขนานกับโครงข่ายไฟฟ้า จึงอาจไม่ปรากฏในสถิติโซลาร์รูฟท็อปที่เชื่อมต่อโครงข่ายทางการ

จากโครงการที่แทบไม่มีใครสนใจ สู่นโยบายเรือธง

โครงการให้ครัวเรือนติดตั้งโซลาร์รูฟท็อปแล้วขายไฟส่วนเกินให้รัฐมีมาตั้งแต่ปี 2562 แต่ซบเซามานานเพราะรัฐรับซื้อไฟได้น้อยและราคารับซื้อไม่จูงใจ จนปี 2569 นี้จึงเพิ่มปริมาณรับซื้อมากขึ้น

ปี 2562 รัฐเปิดรับซื้อไฟจากโซลาร์ภาคประชาชนเป็นครั้งแรกที่ หน่วยละ 1.68 บาท สัญญา 10 ปี และตั้งเป้ารับซื้อรอบแรก 100 เมกะวัตต์ ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของ กรอบนำร่อง 10 ปีที่ทยอยรับซื้อปีละ 100 เมกะวัตต์ รวม 1,000 เมกะวัตต์ แต่ราคานี้ต่ำเกินกว่าจะคุ้มกับต้นทุนติดตั้ง และต้องรอคืนทุนนาน ผู้สมัครจึงมีน้อยมาก

รัฐจึงขยับราคาขึ้น ปลายปี 2563 คณะรัฐมนตรี (ครม.) อนุมัติให้รับซื้อที่ 2.20 บาทต่อหน่วย มีผลต้นปี 2564 ทำให้คืนทุนเร็วขึ้นเหลือ 8 ถึง 9 ปี ปี 2565 เพิ่มปริมาณรับซื้ออีกเล็กน้อย แต่ตลอดหลายปีที่ผ่านมา ปริมาณที่เปิดรับยังอยู่แค่หลักสิบเมกะวัตต์ต่อปี

ตลาดเพิ่งขยับจริงในปี 2569 โดยราคารับซื้อยังอยู่ที่ 2.20 บาทเท่าเดิม สิ่งที่เพิ่มคือปริมาณรับซื้อ เดือนเมษายน 2569 คณะกรรมการนโยบายพลังงานแห่งชาติ (กพช.) เห็นชอบแนวทางส่งเสริมรอบใหม่ และ คณะกรรมการกำกับกิจการพลังงาน (กกพ.) เปิดรับคำขอตั้งแต่ 1 กรกฎาคม โดยรับซื้อรวมทั้งประเทศ 500 เมกะวัตต์ มากกว่ารอบก่อนหน้าหลายเท่า โดยรับซื้อไม่เกิน 5 กิโลวัตต์ต่อมิเตอร์ สัญญา 10 ปี คาดว่าระบบ 5 กิโลวัตต์จะสร้างรายได้เฉลี่ยเดือนละ 1,400 ถึง 1,500 บาท และคืนทุนภายใน 7 ปี

ต่อมาช่วงเดือนกันยายน 2569 กพช. มีมติขยายเป้าหมายรับซื้อเป็น 10,000 เมกะวัตต์ และยืดสัญญาจาก 10 ปีเป็น 20 ปี ในราคา 2.20 บาท ไม่เกิน 5 กิโลวัตต์ต่อมิเตอร์ เช่นเดิม พร้อม เปิดให้ติดตั้งบนพื้นดินและผิวน้ำ ไม่จำกัดเฉพาะบนหลังคา ผู้ที่ทำสัญญา 10 ปีไว้แล้ว จะได้ปรับเป็น 20 ปีเช่นกัน ที่ประชุมยังสั่งให้กระทรวงพลังงาน กระทรวงมหาดไทย และการไฟฟ้าทั้ง 3 แห่ง ได้แก่ การไฟฟ้าฝ่ายผลิตแห่งประเทศไทย (กฟผ.) กฟภ. และ กฟน. จัดทำแผนโครงข่ายรองรับเพื่อไม่ให้กำลังผลิตที่เพิ่มขึ้นกระทบความมั่นคงของระบบ

ปลายเดือนตุลาคม 2569 รัฐบาลประกาศเปิดโครงการ "โซลาร์ภาคประชาชน" โดยในวันที่ 27 ตุลาคม 2569 ครม. เห็นชอบกรอบวงเงิน 50,000 ล้านบาท สนับสนุนค่าอุปกรณ์และค่าติดตั้งครัวเรือนละ 50,000 บาท ตั้งเป้า 1 ล้านครัวเรือนทั่วประเทศ เปิดลงทะเบียนตั้งแต่วันเดียวกันถึง 31 มกราคม 2570 หรือจนกว่าวงเงินจะครบ นายกรัฐมนตรีอนุทิน ชาญวีรกูล กล่าวในพิธีเปิดตัวว่าเป็นการเปลี่ยนพลังงานจากแสงอาทิตย์ให้เป็นโอกาสของประชาชน รัฐบาลประเมินเบื้องต้นว่าโครงการจะช่วยลดภาระค่าไฟของประชาชนรวมกันได้มากกว่า 24,500 ล้านบาทต่อปี และเปิดทางให้ขายไฟส่วนเกินคืนการไฟฟ้าในราคา 2.20 บาทต่อหน่วย

จากโครงการที่เคยมีผู้สมัครน้อยเพราะราคารับซื้อต่ำและปริมาณจำกัด โซลาร์รูฟท็อปจึงกลายเป็นนโยบายเรือธงที่รัฐลงเงินหลายหมื่นล้านบาทเพื่อสร้างตลาดให้เกิดขึ้นเป็นล้านหลัง แต่คำถามที่ตามมาคือ เม็ดเงินและงานติดตั้งจากนโยบายนี้จะไปถึงผู้ประกอบการและช่างรายเล็กในภาคเหนือแค่ไหน

"โซลาร์ภาคประชาชน" ทำงานอย่างไร เงินอุดหนุนไปที่เจ้าของบ้าน แต่ต้องซื้อผ่านผู้ติดตั้งที่ขึ้นทะเบียน

การเปิดโครงการ "โซลาร์ภาคประชาชน" สนับสนุนวงเงิน 50,000 บาทต่อครัวเรือน ตั้งเป้า 1 ล้านครัวเรือน หวังเปลี่ยนพลังงานจากแสงอาทิตย์ให้เป็นโอกาสของประชาชน ประเมินเบื้องต้นลดค่าไฟกว่า 24,500 ล้านบาทต่อปี เปิดทางขายไฟส่วนเกินสร้างรายได้ เมื่อ 27 ตุลาคม 2569 | ภาพจาก: เพจไทยคู่ฟ้า

ก่อนพิจารณาว่าเม็ดเงินจากโครงการนี้ตกถึงใครบ้าง ต้องทำความเข้าใจก่อนว่ากติกาของโครงการกำหนดการจัดสรรเงินไว้อย่างไร ผู้มีสิทธิต้องเป็นบุคคลธรรมดาสัญชาติไทย ใช้ไฟบ้านอยู่อาศัยประเภท 1 และชื่อตรงกับเจ้าของมิเตอร์ ได้สิทธิครั้งเดียวต่อราย ระบบที่ติดต้องมีขนาด 5-10 กิโลวัตต์พีคต่อมิเตอร์ และมีแผงกับอินเวอร์เตอร์เป็นอย่างน้อย ตามเงื่อนไขที่ไทยพีบีเอสสรุป ผู้ใช้สิทธิต้องไม่ใช้สิทธิลดหย่อนภาษีติดตั้งโซลาร์ 200,000 บาท ส่วนผู้ถือบัตรสวัสดิการแห่งรัฐต้องไม่ขอรับความช่วยเหลือค่าไฟ 315 บาทต่อเดือนเป็นเวลา 20 ปี

ราคากลางของระบบ 5 กิโลวัตต์ไม่เกิน 140,000 บาท รวมภาษีมูลค่าเพิ่ม เจ้าของบ้านจ่ายเองแล้วรับเงินอุดหนุน 50,000 บาทคืนผ่านพร้อมเพย์ หรือกู้จากธนาคารออมสิน ธนาคารอาคารสงเคราะห์ (ธอส.) หรือธนาคารเพื่อการเกษตรและสหกรณ์การเกษตร (ธ.ก.ส.) ดอกเบี้ยคงที่ 2.5% ผ่อน 7 ปี ราว 1,200 บาทต่อเดือน เป็นสินเชื่อไม่ต้องมีหลักทรัพย์ค้ำประกัน ธนาคารจ่ายค่าติดตั้งให้ผู้ติดตั้งเต็มจำนวนแทนเจ้าของบ้าน แล้วรัฐโอนเงินอุดหนุนให้ธนาคารเป็นรอบเดือน เจ้าของบ้านจึงผ่อนเฉพาะส่วนที่เหลือราว 90,000 บาท ไม่ว่าจะเลือกทางไหน เงินอุดหนุนไม่ได้จ่ายตรงให้ผู้ติดตั้ง

กระทรวงการคลังประเมินว่าโครงการเหมาะกับบ้านที่ ค่าไฟตั้งแต่ราว 3,500-4,000 บาทต่อเดือนขึ้นไป หากต่ำกว่านั้นอาจไม่คุ้มลงทุน ตัวอย่างที่คลังคำนวณคือบ้านจ่ายค่าไฟเดือนละ 4,000 บาท ติดระบบ 5 กิโลวัตต์ ประหยัดค่าไฟ 1,100-1,200 บาท และขายไฟส่วนเกินได้อีกกว่า 700 บาท เมื่อหักค่างวดราว 1,100 บาท จะเหลือประหยัดสุทธิราว 700 บาทต่อเดือน ตัวเลขนี้เป็นการประเมินของรัฐ ปริมาณไฟที่ผลิตได้จริงขึ้นกับแดดแต่ละวัน ส่วนไฟที่ขายคืนได้ ในราคา 2.20 บาทต่อหน่วย สูงสุด 5 กิโลวัตต์ นาน 20 ปี

ด่านที่กระทบผู้ติดตั้งโดยตรงคือเงื่อนไขว่าต้องติดตั้งผ่าน “ผู้ให้บริการติดตั้งระบบไฟฟ้าพลังงานแสงอาทิตย์ (ผู้รับเหมาหรือบริษัทติดตั้ง) ที่ผ่านการขึ้นทะเบียนและรับรองคุณสมบัติโดยการไฟฟ้า” หรือ Vendor ที่ขึ้นทะเบียนกับการไฟฟ้า ใบกำกับภาษีค่าอุปกรณ์และค่าติดตั้งต้องลงวันที่ตั้งแต่ 27 ตุลาคม 2569 เป็นต้นไป ต้องยื่นขอเชื่อมต่อภายใน 31 สิงหาคม 2570 และได้รับการเชื่อมต่อภายใน 30 กันยายน 2570

เกณฑ์ขึ้นทะเบียนที่การไฟฟ้ารายงาน ครม. คือ ต้องได้คะแนนประเมินไม่ต่ำกว่า 70%จาก 4 หัวข้อ ได้แก่ ทีมบริหารและวิศวกร ฐานะการเงิน ประสบการณ์ในรอบ 4 ปี และความน่าเชื่อถือ อุปกรณ์หลักต้องผ่านมาตรฐานผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรม (มอก.) IEC หรือ ISO และขึ้นทะเบียนกับการไฟฟ้า กฟน. ยัง แบ่งผู้ค้าเป็น 4 กลุ่มตามทุนจดทะเบียน คือ S ไม่ต่ำกว่า 500,000 บาท M 1 ล้านบาท L 3 ล้านบาท และ XL 5 ล้านบาท การไฟฟ้าคาดว่าจะมีผู้ผ่านเกณฑ์ราว 1,500 ราย มีทีมติดตั้งกว่า 15,000 ทีม รองรับได้สูงสุดราว 150,000 หลังต่อเดือน

Vendor ยังต้องทำสัญญาตามแบบมาตรฐานของการไฟฟ้า วางหลักประกันธนาคาร 50,000 บาทต่องานในช่วงติดตั้ง และต้องรับประกันงานติดตั้ง ล้างแผงปีละครั้ง และจัดประกันอัคคีภัยคุ้มครองระบบและบ้านเป็นเวลา 7 ปี พร้อมเงินประกันอีก 10,000 บาท พลพีร์ สุวรรณฉวี รัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงมหาดไทย ชี้แจงว่าหลักประกัน 50,000 บาท จะคืนภายใน 7 วันหลังการไฟฟ้าตรวจรับ ไม่ได้ถูกยึดไว้ 6-7 เดือนตามที่เป็นข่าว ขณะที่รายงานที่การไฟฟ้าเสนอ ครม. ตามการสรุปของสื่อระบุว่าหลักประกันนี้ครอบคลุมช่วงติดตั้งและบริการหลังการขาย 6 เดือน ซึ่งข้อมูล 2 ฝั่งยังไม่ตรงกัน

เกณฑ์เหล่านี้เป็นประเด็นถกเถียงตั้งแต่วันแรก แหล่งข่าวในวงการผู้รับเหมาระบุกับกรุงเทพธุรกิจว่า ทุนจดทะเบียนขั้นต่ำ 500,000 บาทตัดโอกาสผู้รับเหมาเล็ก ช่างท้องถิ่น และฟรีแลนซ์ ทำให้บางรายต้องถอยไปเป็นผู้รับเหมาช่วง ฝ่ายรัฐแย้งว่าหลักประกันมีไว้คุ้มครองประชาชนไม่ให้ต้องรับภาระเมื่อผู้ติดตั้งทิ้งงาน และ นายกรัฐมนตรีอนุทิน ชาญวีรกูล ยืนยันว่าไม่มีการล็อกสเปกเอื้อรายใด และรายเล็กยื่นอุทธรณ์ได้ ส่วนจำนวน Vendor ที่แถลงในแต่ละวันก็ต่างกัน วันที่ 27 ตุลาคม 2569 ปลัดกระทรวงการคลังพูดถึงผู้ประกอบการที่ผ่านการรับรองราว 400 ราย ส่วนวันที่ 28 ตุลาคม 2569 รัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงมหาดไทยและผู้ว่าการการไฟฟ้าระบุว่าขึ้นทะเบียนแล้วกว่า 1,000 ราย และยังเปิดรับเพิ่ม ขณะที่ประชาชนลงทะเบียนรับสิทธิแล้วกว่า 56,000 ราย (กฟภ. 44,400 ราย และ กฟน. 12,000 ราย)

ไทยอยู่ฝั่งผู้ซื้อแผงโซลาร์เซลล์ ส่วนใหญ่มาจากจีน

การผลิตโซลาร์เซลล์ในโลก พึ่งจีนเป็นหลัก รายงานของสำนักงานพลังงานระหว่างประเทศ (IEA) ระบุว่า ราว 80% ของอุตสาหกรรมผลิตโซลาร์โลกอยู่ในจีน โดยจีนมีกำลังผลิตเวเฟอร์ราว 95% ของโลก โพลีซิลิคอน 96% และโมดูล 83%

ไทยอยู่ฝั่งผู้ซื้อ มูลค่าแผงที่จีนส่งมาไทยอยู่ที่ 649.1 ล้านดอลลาร์สหรัฐในปี 2566 ลดเหลือ 422.3 ล้านในปี 2567 และ 364.1 ล้านในปี 2568แต่เพียง 7 เดือนแรกของปี 2569 ก็ถึง 423.9 ล้านดอลลาร์สหรัฐแล้ว เพิ่มขึ้น 107.1% จากปีก่อน ตรงกับช่วงที่รัฐเตรียมโครงการส่งเสริมให้ครัวเรือนติดตั้งโซลาร์รูฟท็อป

อย่างไรก็ตาม ควรพิจารณาตัวเลขนี้อย่างรอบคอบ รัฐบาลชี้แจงว่าสัดส่วนแผงนำเข้าจากจีนที่ 99.3% ของมูลค่านำเข้าช่วงมกราคมถึงกรกฎาคม 2569 เป็นสัดส่วนแหล่งที่มาของแผงนำเข้า ไม่ใช่สัดส่วนแผงทั้งหมดที่ใช้ในไทย 

เมื่อแผงเป็นสินค้านำเข้าเป็นหลัก ส่วนที่ธุรกิจและแรงงานในพื้นที่แข่งได้จริงจึงเป็นงานติดตั้ง ร้านอุปกรณ์ บริการหลังการขาย และค่าแรง คำถามต่อไปคือ เม็ดเงินของโครงการไปอยู่ที่ใครบ้าง

เม็ดเงินของโครงการไปอยู่ที่ใคร

ตามมติ ครม. วันที่ 27 ตุลาคม 2569 รัฐจัดวงเงิน 50,000 ล้านบาท อุดหนุนครัวเรือนละ 50,000 บาท ตั้งเป้า 1 ล้านครัวเรือน เงินอุดหนุนเป็นเพียงส่วนหนึ่งของราคา ราคากลางระบบ 5 กิโลวัตต์ไม่เกิน 140,000 บาท ส่วนที่เหลือราว 90,000 บาทมาจากเจ้าของบ้านเองหรือสินเชื่อ ถ้าใช้สิทธิครบ 1 ล้านหลังและติดตั้งตามราคากลางเต็ม ตลาดติดตั้งจะมีมูลค่าได้ถึงราว 140,000 ล้านบาท (การคำนวณของทีมข่าว)

ยังไม่มีข้อมูลทางการว่าเงินก้อนนี้ถูกใช้ไปกับแผง อินเวอร์เตอร์ หรือค่าแรงเท่าไร ทีมข่าวจึงจำลองโดยนำสัดส่วนต้นทุนระบบ 5 กิโลวัตต์ที่ RE Generation คำนวณไว้ มาคูณกับมูลค่าตลาดข้างต้น ตัวเลขต่อจากนี้จึงเป็นการประมาณการ ไม่ใช่งบที่รัฐจัดสรรรายหมวด และสัดส่วนนี้อาจยังไม่สะท้อนภาระที่โครงการเพิ่มเข้ามา เช่น รับประกัน 7 ปี และประกันอัคคีภัย

ตามโครงสร้างต้นทุนดังกล่าว ค่าแรงและการดำเนินการคิดเป็น 28.36% ค่าแผงโซลาร์เซลล์ 27.28% ค่าอินเวอร์เตอร์ 20.84% และอีก 23.52% เป็นค่าสายไฟ โครงสร้างรองรับแผง ตู้ควบคุมไฟ และรางสายไฟ โดยค่าแรงและการดำเนินการรวมค่าติดตั้ง ค่าแรงขออนุญาต ค่าเดินทาง และค่าล้างแผงกับตรวจเช็กอุปกรณ์เมื่อครบ 1 ปี

หากนำสัดส่วนนี้มาคิดกับ 140,000 ล้านบาท จะได้ภาพคร่าว ๆ ดังนี้ (1) แผงราว 38,200 ล้านบาท และอินเวอร์เตอร์ราว 29,200 ล้านบาท ซึ่งแผงส่วนใหญ่นำเข้าจากจีนตามที่เล่าข้างต้น (2) ค่าแรงและการดำเนินการ ราว 39,700 ล้านบาท (3) สายไฟ โครงสร้าง ตู้ควบคุม และรางสายไฟ ราว 32,900 ล้านบาท

ซึ่งรายการที่ (2) และ (3) รวมกันราว 72,600 ล้านบาท เป็นเม็ดเงินที่ผู้รับเหมา ช่าง และร้านอุปกรณ์ไฟฟ้าในพื้นที่มีโอกาสได้รับ แต่งานทั้งหมดต้องผ่านผู้ติดตั้งที่ขึ้นทะเบียนกับการไฟฟ้า จึงยังบอกไม่ได้ว่าส่วนนี้ไปถึงรายเล็กในพื้นที่เท่าไร

ขึ้นทะเบียนผู้ประกอบการ ใครไม่ขึ้นทะเบียนอาจไม่ได้งานจากนโยบายส่งเสริม

สิ่งที่อาจกำหนดว่าใครจะได้งานมากที่สุด ไม่ใช่ตัวเงินอุดหนุน แต่คือมาตรการคุมมาตรฐานที่มาคู่กัน ช่วงเดือนสิงหาคม 2569 กระทรวงมหาดไทยร่วมกับ กฟน. และ กฟภ. เปิดรับขึ้นทะเบียนผู้ประกอบการติดตั้งและอุปกรณ์มาตรฐาน กำหนดปิดรับ 30 กันยายน 2569 และ เริ่มประกาศรายชื่อผู้ผ่านการพิจารณาตั้งแต่วันที่ 15 ตุลาคม 2569 แต่ถึงวันที่ 28 ตุลาคม ผู้ว่าการ กฟน. ระบุว่ายังเปิดรับขึ้นทะเบียนอยู่และจะทยอยประกาศรายชื่อ ควบคู่กันคือ มาตรฐาน มอก. ชุดใหม่ที่ครอบคลุมตั้งแต่แผงเซลล์ เครื่องตัดวงจร ฟิวส์ สายไฟ แบตเตอรี่ลิเทียม ไปจนถึงอินเวอร์เตอร์

ตามรายงานที่การไฟฟ้าเสนอ ครม. ผู้ประกอบการต้องได้คะแนนประเมินไม่ต่ำกว่า 70% จาก 4 หัวข้อ คือ ทีมบริหารและวิศวกร ฐานะการเงิน ประสบการณ์ในรอบ 4 ปี และความน่าเชื่อถือ ผู้ประกอบการต้องเป็นนิติบุคคล และต้องมี วิศวกรที่มีใบประกอบวิชาชีพ และช่างที่ผ่านการอบรมจาก กฟภ. รวมถึงผลงานที่ผ่านมาและอุปกรณ์ที่ได้มาตรฐาน กฟน. ยัง แบ่งผู้ค้าเป็น 4 กลุ่มตามทุนจดทะเบียน ตั้งแต่ไม่ต่ำกว่า 500,000 บาท (กลุ่ม S) ถึงไม่ต่ำกว่า 5 ล้านบาท (กลุ่ม XL) ส่วนเกณฑ์ทุนจดทะเบียนของ กฟภ. ทีมข่าวยังไม่พบประกาศที่เผยแพร่ รัฐระบุว่าเป้าหมายคือ ยกระดับมาตรฐานให้ปลอดภัย โปร่งใส ตรวจสอบได้เกณฑ์เหล่านี้มีเหตุผลรองรับ เพราะปีนี้มีเจ้าของบ้านที่เสียหายจากการติดตั้งไม่ได้มาตรฐานจนต้องขอความช่วยเหลือจากหน่วยงานรัฐแล้ว

จำนวนผู้ผ่านเกณฑ์ที่แถลงในแต่ละวันไม่ตรงกัน วันที่ 27 ตุลาคม 2569 สื่อฐานเศรษฐกิจรายงานว่ามี Vendor ที่ผ่านการรับรองราว 400 ราย วันที่ 28 ตุลาคม 2569 ผู้ว่าการ กฟน. ระบุราว 1,000 ราย และ ผู้ว่าการ กฟภ. ระบุเกือบ 1,000 รายโดย แต่ละรายต้องผ่านเกณฑ์ของทั้ง 2 การไฟฟ้า ซึ่งการไฟฟ้ายังเปิดรับเพิ่ม ส่วนรายงานที่เสนอ ครม. คาดว่าจะมีผู้ผ่านเกณฑ์ราว 1,500 ราย

แต่คำถามที่ตามมาคือ ผู้ประกอบการรายเล็กต้องใช้ต้นทุนเท่าไรเพื่อให้ผ่านเกณฑ์ ทั้งการเป็นนิติบุคคล การมีวิศวกร การอบรมช่าง และอุปกรณ์ที่ได้มาตรฐาน ทีมข่าวสอบถามผู้รับเหมาและคนในแวดวงแล้ว แต่ไม่มีใครกล้าให้ตัวเลขที่แน่นอน เหตุผลที่ได้รับคือต้นทุนเหล่านี้เชื่อมกับราคาที่เสนอลูกค้า การเปิดตัวเลขต่อสาธารณะจึงเท่ากับเปิดเผยกำไรส่วนต่างของตัวเอง ข้อมูลในกลุ่มออนไลน์ของช่างก็ไม่มีตัวเลขต้นทุนเข้าเกณฑ์ที่ชัดเจนเช่นกัน ส่วนค่าอบรมช่างและส่วนต่างราคาอุปกรณ์ที่ได้มาตรฐาน ทีมข่าวยังไม่พบตัวเลขสาธารณะ

เมื่อยังไม่มีใครเปิดตัวเลขต้นทุนโดยตรง ทีมข่าวจึงลองดูเรื่องวิศวกรก่อน จากประกาศรับสมัครงานออนไลน์ในธุรกิจโซลาร์เซลล์ [1] [2] [3] [4] [5] พบว่าบริษัทเสนอเงินเดือนตำแหน่งวิศวกรออกแบบและติดตั้งระบบประมาณ 18,000-32,000 บาทต่อเดือน หรือราว 216,000-384,000 บาทต่อปี ส่วนตำแหน่งวิศวกรโครงการหรือผู้เชี่ยวชาญเฉพาะทางเริ่มที่ 30,000 บาทขึ้นไป และบางตำแหน่งสูงถึง 70,000 บาทต่อเดือน หรือราว 840,000 บาทต่อปี (การคำนวณของทีมข่าว ยังไม่รวมประกันสังคมและค่าใช้จ่ายอื่น) ตัวเลขเหล่านี้เป็นช่วงเงินเดือนจากประกาศบางส่วน ไม่ใช่ค่าเฉลี่ยของทั้งอุตสาหกรรม และอาจไม่ตรงกับวิศวกรที่ถือใบประกอบวิชาชีพ เพราะ ประกาศหาวิศวกรไฟฟ้าโซลาร์ระดับสามัญของบริษัทแห่งหนึ่งในภูเก็ต เมื่อ 10 กรกฎาคม 2569 เสนอเงินเดือน 60,000-90,000 บาท หรือราว 720,000-1,080,000 บาทต่อปี (การคำนวณของทีมข่าว) ซึ่งเป็นประกาศเดียว ข่าวที่ทีมข่าวอ่านยังไม่ระบุว่าเกณฑ์ของการไฟฟ้าต้องการใบประกอบวิชาชีพระดับใด

อีกภาระหนึ่งคือการเป็นนิติบุคคล สำหรับผู้รับเหมารายเล็กที่ทำงานในนามบุคคลธรรมดา ค่าจดทะเบียนจัดตั้งบริษัทจำกัดปัจจุบันเป็นอัตราคงที่ 5,500 บาท จดออนไลน์เหลือ 3,850 บาท ไม่ขึ้นกับทุนจดทะเบียน และทุนจดทะเบียนก็ไม่เท่ากับเงินที่ต้องมีในบัญชี กฎหมายให้ชำระค่าหุ้นครั้งแรกไม่ต่ำกว่า 25% แต่ทีมข่าวยังไม่พบข้อมูลว่าการไฟฟ้าตรวจทุนที่ชำระแล้วหรือดูงบการเงินด้วย ใครที่เคยเปิดบริษัทย่อมรู้ว่าตัวเลขเหล่านี้เป็นแค่ค่าเปิดประตู ความเป็นนิติบุคคลหมายถึงต้องมีงานบัญชี ส่งงบการเงินทุกปี เสียภาษีนิติบุคคล และเมื่อต้องมีพนักงานประจำอย่างวิศวกรตามที่เกณฑ์ต้องการ ก็ต้องส่งเงินสมทบประกันสังคมส่วนของนายจ้างเพิ่มอีก สำหรับผู้รับเหมารายเล็กที่คุ้นกับการรับงานเป็นจ็อบ ค่าใช้จ่ายประจำเหล่านี้ต่างจากรูปแบบการทำงานเดิมมาก

ในกลุ่มออนไลน์ของช่างและผู้ประกอบการรายย่อย ยังมีความไม่มั่นใจต่อระบบนี้ เมื่อเดือนตุลาคม 2569 เพจเซียนโซล่าเซลล์โพสต์ เรื่องโครงการที่รัฐผลักดัน ผู้แสดงความเห็นกว่า 40 รายตั้งคำถามว่าหน่วยงานใดเป็นผู้ออกประกาศอย่างเป็นทางการ บางรายมองว่าการลงทะเบียนอาจเป็นการรวบงานไว้ที่ส่วนกลาง และใช้คำว่า "กินรวบ" ขณะที่บางรายสงสัยว่าจะหาผู้ติดตั้งที่ผ่านเกณฑ์ให้พอสำหรับการติดตั้งระดับล้านหลังได้อย่างไร ความเห็นเหล่านี้มาจากโพสต์เดียว ทีมข่าวยังตรวจสอบไม่ได้ว่าสะท้อนผู้ประกอบการส่วนใหญ่หรือไม่

ฝ่ายรัฐแย้งว่าเกณฑ์ไม่ได้มีไว้กีดกันรายเล็ก พลพีร์ระบุว่าผู้ประกอบการรับงานได้ตามกำลังของตัวเอง ไม่ต้องรับจำนวนมากตั้งแต่ต้น ผู้ว่าการ กฟภ. ระบุว่ามีการขึ้นทะเบียนระดับจังหวัด เพื่อให้ประชาชนเลือกผู้ติดตั้งในพื้นที่ได้ และนายกรัฐมนตรีอนุทิน ชาญวีรกูล ระบุว่ารายเล็กที่เห็นว่าไม่เป็นธรรมยื่นอุทธรณ์หรือร้องเรียนได้ 

อีกคำถามคือรัฐมีเครื่องมือช่วยให้รายเล็กยกระดับเข้าสู่มาตรฐานหรือไม่ เท่าที่ทีมข่าวตรวจสอบ ยังไม่พบสินเชื่อเฉพาะสำหรับผู้รับเหมารายเล็ก ด้านการอบรม วันที่ 27 ตุลาคม 2569 ครม. อนุมัติโครงการจ้างฝึกอบรมแรงงานเพื่อออกแบบและติดตั้งระบบพลังงานแสงอาทิตย์ วงเงิน 972 ล้านบาท ตั้งเป้า 32,000 คน แต่ข่าวยังไม่ระบุกรอบเวลา ขอบเขตหลักสูตร และวิธีคัดเลือกผู้เข้าอบรม ส่วนผู้ประกอบการในวงการประเมินว่าที่นั่งอบรมช่างยังน้อยเมื่อเทียบกับเป้าติดตั้ง ซึ่งในตอนที่ 2 และ 3 ของรายงานชุดนี้จะตามต่อ หากเครื่องมือเหล่านี้ไม่ทันกับกำหนดเกณฑ์ มาตรฐานที่ตั้งขึ้นเพื่อความปลอดภัยอาจกลายเป็นกำแพงเข้าสู่ตลาดของรายเล็กโดยไม่ตั้งใจ

เสียงวิพากษ์นโยบายโซลาร์ภาคประชาชน จากฝั่งการเมือง ณัฐพล โตวิจักษณ์ชัยกุล สส.เชียงใหม่ พรรคประชาชน ตั้งข้อสังเกตว่า โครงการโซลาร์ภาคประชาชนวงเงิน 50,000 ล้านบาท ซึ่งรัฐบาลกำหนดให้สนับสนุนค่าติดตั้งโซลาร์หลังคาบ้านละ 50,000 บาท จำนวน 1 ล้านหลัง แม้มีเป้าหมายส่งเสริมการเปลี่ยนผ่านด้านพลังงาน แต่เงื่อนไขกำหนดให้ประชาชนต้องติดตั้งผ่านการไฟฟ้าหรือผู้รับเหมาที่ขึ้นทะเบียนกับการไฟฟ้าเท่านั้น ขณะที่หลักเกณฑ์ทางการเงินสำหรับผู้รับเหมาซึ่งประกาศก่อนเริ่มโครงการเพียง 1 วัน กลับสร้างภาระให้ผู้ติดตั้งรายย่อยอย่างมาก เงื่อนไขดังกล่าวกำหนดให้ผู้รับเหมาต้องสำรองเงิน 50,000 บาทต่อหลังจนกว่าจะได้รับอนุมัติเชื่อมต่อระบบ ซึ่งอาจใช้เวลา 7-8 เดือน และต้องวางหลักประกันอีก 10,000 บาทต่อหลัง เป็นเวลานาน 7 ปี ส่งผลให้ผู้รับเหมารายเล็ก โดยเฉพาะในต่างจังหวัด ขาดสภาพคล่องและไม่สามารถเข้าร่วมโครงการได้ สะท้อนจากจำนวนผู้ให้บริการที่ลดลงจากกว่า 1,000 ราย เหลือประมาณ 400 ราย จึงเกิดข้อกังวลว่าเงื่อนไขที่รัฐกำหนดอาจกลายเป็นอุปสรรคต่อการแข่งขัน เปิดทางให้ผู้ประกอบการรายใหญ่ได้เปรียบ และกีดกันช่างติดตั้งรายย่อยออกจากโครงการ ศุภโชติ ไชยสัจ สส.บัญชีรายชื่อ พรรคประชาชน ตั้งข้อสังเกตว่า โครงการโซลาร์เซลล์ประชาชนที่รัฐบาลประกาศว่าเปิดเสรีให้ประชาชนเลือกผู้ติดตั้งได้อย่างอิสระ ไม่มีการล็อกโควตาให้บริษัทใดบริษัทหนึ่ง อาจฟังดูเหมือนเป็นการเปิดโอกาสให้เกิดเสรีภาพด้านพลังงานอย่างแท้จริง แต่เมื่อตรวจสอบรายชื่อบริษัทที่ผ่านเกณฑ์กว่า 60 แห่ง กลับพบข้อสังเกตว่าหลายบริษัทมีที่อยู่ซ้ำกัน ขณะที่รายชื่อกรรมการก็มีชื่อและนามสกุลเดียวกันปรากฏซ้ำ ถือหุ้นหรือมีความเกี่ยวข้องไขว้กันมากกว่า 120 บริษัท ทำให้เกิดคำถามว่าบริษัทที่ประชาชนเลือกนั้นเป็นผู้ประกอบการคนละรายจริงหรือไม่ หรือเป็นเพียงเครือข่ายบริษัทที่มีเจ้าของกลุ่มเดียวกัน ยิ่งเมื่อข้อมูลจากสื่อชี้ว่า บริษัทขนาดเล็ก 60-70% ตัดสินใจถอนตัวจากโครงการ ก็ยิ่งทำให้ต้องพิจารณาว่าปัจจุบันเหลือผู้ประกอบการที่เข้าร่วมจริงกี่ราย และในจำนวนที่เหลือมีบริษัทที่เกี่ยวข้องกันมากน้อยเพียงใด ประเด็นนี้ทำให้เกิดคำถามถึงกระบวนการคัดกรองบริษัทและความโปร่งใสในการเปิดรับผู้ประกอบการ เพราะแม้จะมีตัวเลือกนับร้อย แต่หากหลายบริษัทมีความเชื่อมโยงกัน การเปิดให้ประชาชนเลือกอย่างอิสระก็อาจไม่ได้หมายถึงการแข่งขันที่หลากหลายอย่างที่รัฐบาลประกาศไว้ กรณ์ จาติกวณิช รองหัวหน้าพรรคประชาธิปัตย์และทีมของพรรค ตั้งข้อสังเกตว่า นอกจากข้อกังวลเรื่องการกีดกันผู้ติดตั้งรายย่อยแล้ว ยังตั้งข้อสังเกตถึงความเป็นไปได้ในการดำเนินโครงการให้ครบ 1 ล้านครัวเรือน โดยปี 2568 ที่ผ่านมาไทยติดตั้งโซลาร์รูฟท็อปทั่วประเทศเพียง 120,000 ครัวเรือน การเร่งติดตั้งให้ครบ 1 ล้านหลังภายในเวลาประมาณ  1 ปี จึงอาจไม่สอดคล้องกับกำลังแรงงาน ความต้องการของตลาด และปริมาณอุปกรณ์อินเวอร์เตอร์ที่มีอยู่ ซึ่งหากต้องติดตั้งให้เสร็จภายในเดือนกรกฎาคม 2570 เพื่อให้ทันกำหนดขนานไฟในเดือนกันยายน จะต้องติดตั้งเฉลี่ยไม่น้อยกว่า 2,800 หลังต่อวัน ซึ่งเป็นเป้าหมายที่ท้าทายอย่างมาก ข้อสังเกตต่อการออกแบบและการดำเนินโครงการ ยังมีประเด็นที่พรรคมองว่ารัฐบาลต้องชี้แจง ได้แก่ ความล่าช้าของกระบวนการขอขนานไฟ ซึ่งเดิมใช้เวลาประมาณ 60-90 วัน และอาจกระทบประชาชนที่ติดตั้งระบบไปแล้วแต่ยังไม่ได้รับอนุมัติ รวมถึงความเสี่ยงที่จะได้รับเอกสารลดหย่อนภาษีไม่ทันสิ้นปี นอกจากนี้ ยังตั้งคำถามถึงความย้อนแย้งระหว่างการจัดสรรงบประมาณ 970 ล้านบาทเพื่อฝึกอบรมช่าง  32,000 คน กับหลักเกณฑ์ที่อาจทำให้ช่างและผู้ประกอบการรายย่อยเข้าไม่ถึงงาน ตลอดจนบทบาทของ กฟน. และ กฟภ. ที่เข้ามารับงานติดตั้งเอง ทั้งที่มีหน้าที่หลักด้านระบบจำหน่ายไฟฟ้า พรรคจึงเตือนว่า หากรัฐไม่ปรับเงื่อนไขและเพิ่มขีดความสามารถในการดำเนินงาน อาจเกิดการซื้อขายโควตา การหักหัวคิว และการกระจุกตัวของผลประโยชน์ในกลุ่มทุนรายใหญ่

สองตลาดที่ต้นทุนต่างกัน

เมื่อเทียบข้อมูลภาคสนามกับมาตรการส่งเสริมของรัฐ งานติดตั้งโซลาร์รูฟท็อปน่าจะแยกเป็น 2 ตลาดที่ต้นทุนต่างกัน คือ 1. "ตลาดที่เข้าร่วมระบบรับรองและมาตรการรัฐ" ผู้ติดตั้งต้องขึ้นทะเบียนเป็น Vendor วางหลักประกัน รับประกัน 7 ปี และมีวิศวกรรับรองแบบ ขอเชื่อมต่อกับการไฟฟ้า เพื่อให้เจ้าของบ้านใช้สิทธิตามมาตรการได้ ผู้รับเหมารายเล็กที่ให้สัมภาษณ์มองว่าบริษัทใหญ่ที่มีทั้งเงินทุน วิศวกร และบริการครบวงจรได้เปรียบในตลาดนี้ และ 2. "ตลาดติดตั้งเพื่อใช้เองโดยไม่ร่วมมาตรการ" เจ้าของบ้านต้องการลดค่าไฟเป็นหลัก รายเล็กยังแข่งได้ด้วยราคาที่ต่ำกว่าและความยืดหยุ่น แต่เจ้าของบ้านจะไม่ได้เงินอุดหนุน 50,000 บาท และสิทธิลดหย่อนภาษีซึ่ง ต้องเชื่อมต่อโครงข่ายและมีใบกำกับภาษีอิเล็กทรอนิกส์จากผู้ขายที่จดทะเบียนภาษีมูลค่าเพิ่ม

เงินอุดหนุนและสินเชื่อของรัฐออกแบบให้เจ้าของบ้านเป็นผู้รับ ไม่ใช่ผู้ติดตั้ง ธนาคารจ่ายค่าติดตั้งให้ผู้ติดตั้งแทนเจ้าของบ้านเต็มจำนวน ซึ่งเป็นตัวกำหนดว่าผู้รับเหมาต้องสำรองเงินนานแค่ไหน แหล่งข่าวในวงการที่ให้ข้อมูลกับกรุงเทพธุรกิจ ระบุว่าลูกค้าบางรายขอชะลอจ่ายงวดสุดท้ายจนกว่ารัฐจะอนุมัติเงินคืน ส่วนผู้รับเหมาที่ต้องซื้ออุปกรณ์เองและเหมาทั้งระบบ ต้องสำรองเงินก่อนได้รับเงินจากลูกค้า เท่าที่ตรวจสอบ ก่อน มติ ครม.วันที่ 27 ตุลาคม 2569 ทีมข่าวยังไม่พบผลิตภัณฑ์สินเชื่อเฉพาะสำหรับผู้รับเหมาโซลาร์รายเล็กที่ไม่ได้จดทะเบียนเป็นนิติบุคคล สินเชื่อที่ใช้ได้ยังเป็นสินเชื่อ SME ทั่วไป

อีกเรื่องที่ต้องแยกออกมาคือแพ็กเกจของบริษัทใหญ่ที่มีเงินผ่อนร่วมกับธนาคารพาณิชย์ เช่น ความร่วมมือของธนาคารไทยพาณิชย์ โกดังไฟฟ้าดอทคอม และหัวเว่ย ที่เสนอผ่อน 0% ผ่านบัตรเครดิต แพ็กเกจแบบนี้เป็นข้อเสนอเชิงพาณิชย์ที่ประกาศตั้งแต่เดือนพฤศจิกายน 2567 ก่อนมาตรการรัฐรอบนี้ ไม่ใช่มาตรการรัฐ แต่ช่วยให้บริษัทใหญ่ขายเจ้าของบ้านได้ครบจบในจุดเดียว

ตลาดโซลาร์เซลล์ที่ขยายตัวนี้จึงยังบอกไม่ได้ว่ารายได้ไปถึงมือผู้รับเหมารายเล็กแค่ไหน ในตอนที่ 2 จะตามต่อว่ารายเล็กแข่งกับรายใหญ่ได้อย่างไร และเมื่อต้องลดต้นทุนเพื่อให้อยู่รอด ผลนั้นส่งต่อไปถึงใครบ้าง

 

ป้ายคำ