2 ตอนที่ผ่านมาเล่าว่าตลาดโซลาร์รูฟท็อปภาคเหนือกำลังเติบโต แต่ผู้รับเหมารายเล็กต้องแข่งกับรายใหญ่ที่มีทุนมากกว่า ตอนสุดท้ายตามลงไปถึงคนที่ขึ้นหลังคาจริง ช่างรายวันที่ให้สัมภาษณ์ได้ค่าแรงวันละ 600-800 บาท ไม่เคยมีการคุยเรื่องประกันอุบัติเหตุ และต้องจ่ายค่าอบรมกับซื้อเครื่องมือเอง ขณะที่คณะรัฐมนตรี (ครม.) เพิ่งอนุมัติโครงการโซลาร์ภาคประชาชน เป้า 1 ล้านครัวเรือน และผู้ติดตั้งในโครงการต้องรับประกันงานและประกันอัคคีภัยให้เจ้าของบ้าน 7 ปี แต่ยังไม่พบข้อกำหนดเรื่องประกันอุบัติเหตุของช่างที่ลงมือติดตั้ง การเปลี่ยนผ่านที่เป็นธรรมจึงต้องดูแลคนทุกระดับในห่วงโซ่ ตั้งแต่การอบรมที่เข้าถึงได้ ความปลอดภัย ไปจนถึงคำถามว่าเมื่อช่างตกหลังคา หรือเมื่อแผงหมดอายุ ใครต้องรับผิดชอบ รัฐ หรือธุรกิจใหญ่ที่ได้ประโยชน์จากตลาดนี้

ศรันย์รัตน์ ช่างไฟฟ้าวัย 48 ปี ขณะทำงานบนหลังคาข้างแผงโซลาร์เซลล์ที่กำลังติดตั้ง รายงานตอนนี้จะตามดูว่าช่างรายวันที่ขึ้นหลังคาจริงได้ค่าแรง สัญญา ประกัน และการอบรมอย่างไร และใครต้องรับผิดชอบเมื่อเกิดอุบัติเหตุ

ทุกครั้งที่มีบ้านหลังใหม่ติดตั้งโซลาร์รูฟท็อป ต้องมีคนขึ้นไปติดแผงบนหลังคาจริง ๆ คนคนนั้นมักไม่ใช่ผู้รับเหมาที่เซ็นสัญญากับเจ้าของบ้าน และไม่ใช่บริษัทที่ขายแพ็กเกจ แต่เป็นช่างที่รับงานต่ออีกทอดหนึ่ง 2 ตอนแรกเล่าถึงผู้รับเหมาและร้านอุปกรณ์ที่ต้องแข่งกันด้วยทุนและกติกาที่ไม่เท่ากัน ตอนนี้ตามลงไปถึงคนที่อยู่ปลายสุดของห่วงโซ่

ศรันย์รัตน์ ช่างไฟฟ้าวัย 48 ปี ชาวอำเภอสันกำแพง จังหวัดเชียงใหม่ ผันตัวมารับงานติดตั้งโซลาร์รูฟท็อปมากว่า 6 ปี เขาเป็นแรงงานนอกระบบ ไม่มีนายจ้างประจำและไม่มีสัญญาจ้าง ผู้ว่าจ้างมี 2 กลุ่ม คือผู้รับเหมาและบริษัทติดตั้ง ซึ่งจ้างเป็นรายวันหรือรายจ็อบเพื่อเสริมกำลังคนในช่วงขึ้นแผง กับเจ้าของบ้านที่จ้างตรงสำหรับงานเล็ก ๆ ที่ไม่ซับซ้อน

งานใหม่ที่เกิดขึ้น และช่างอยู่ตรงไหนของห่วงโซ่

ศูนย์บริหารข้อมูลตลาดแรงงานภาคเหนือ กรมการจัดหางาน กระทรวงแรงงาน ศึกษาทิศทางตลาดแรงงานในอุตสาหกรรมโซลาร์เซลล์ไว้ตั้งแต่เดือนกันยายน 2566 พบว่าจะมีอาชีพเกิดใหม่ 4 กลุ่ม ได้แก่ งานวิศวกรรม งานช่างติดตั้งและบำรุงรักษา งานบริหารจัดการพลังงาน และงานอื่น ๆ เช่น นักรีไซเคิลแผง ส่วนแรงงานทั่วไปที่ไม่พัฒนาทักษะ พนักงานจดหน่วยมิเตอร์ และพนักงานขายตรงจะมีความต้องการลดลง รายงานเสนอให้กระทรวงแรงงานเข้ามาพัฒนาทักษะฝีมือแรงงานรองรับ และให้มีศูนย์บริการเบ็ดเสร็จสำหรับประชาชน

ฝั่งธุรกิจมองคล้ายกัน พีรกานต์ มานะกิจ ประธานอำนวยการ บริษัท ไอออน เอนเนอร์ยี่ คอร์ปอเรชั่น ให้สัมภาษณ์สื่อฐานเศรษฐกิจเมื่อช่วงต้นเดือนตุลาคม 2569 ว่าช่างติดตั้งอาจเป็นคอขวดสำคัญของเป้าหมายที่รัฐวางไว้ 1 ล้านครัวเรือนในระยะแรก และแผนขยายถึง 1.5 ล้านครัวเรือน (ต่อมา ครม. อนุมัติเฉพาะ 1 ล้านครัวเรือนเมื่อวันที่ 27 ตุลาคม) เขาเสนอให้รัฐเร่งอบรมช่างไฟและช่างแอร์ให้เป็นช่างโซลาร์ ซึ่งเป็นแรงงานทักษะที่มีรายได้สูงกว่าแรงงานขั้นต่ำ พร้อมวางระบบรับรองและคัดกรองผู้รับเหมา

ฝั่งรัฐประเมินต่างออกไป รายงานที่การไฟฟ้าเสนอ ครม. คาดว่าจะมีผู้ติดตั้งที่ผ่านเกณฑ์ราว 1,500 ราย มีทีมติดตั้งรวมกว่า 15,000 ทีม รองรับได้สูงสุดราว 150,000 หลังต่อเดือน ทีมเหล่านี้น่าจะเป็นทีมของผู้ประกอบการที่มีอยู่แล้ว ไม่ใช่ช่างที่อบรมใหม่ ตัวเลขสองฝั่งจึงตอบคนละคำถาม คือมีทีมพร้อมแล้วกี่ทีม กับจะมีช่างที่ผ่านอบรมเพิ่มกี่คน

แต่ศรันย์รัตน์อธิบายว่างานติดตั้งหนึ่งระบบที่ผ่านผู้รับเหมา อาจถูกแบ่งเป็นหลายช่วงและหลายชุดคนทำงาน ช่วงแรกคือโครงสร้างและการขึ้นแผง ต่อมาคือการเดินสายไฟจากแผงมาถึงจุดติดตั้งอินเวอร์เตอร์ จากนั้นเป็นงานติดตั้งอุปกรณ์ไฟฟ้า ทั้งเบรกเกอร์ อุปกรณ์เซฟตี้ อินเวอร์เตอร์ และแบตเตอรี่ และช่วงสุดท้ายคือการตั้งค่าระบบ ออนสวิตช์ และทดสอบ ช่างรายวันส่วนใหญ่ได้รับมอบหมายเฉพาะช่วงแรก

เขาบอกตรง ๆ ว่า "ถ้าเขาตัดงานมาแค่นี้ก็หมดงานแล้ว" ส่วนงานช่วงหลัง เจ้าของงานซึ่งคือบริษัทหรือผู้รับเหมาหลักมักทำเอง ผลคือช่างกลุ่มนี้อยู่ในส่วนที่ใช้แรงกายและเสี่ยงที่สุด แต่ถูกแยกจากส่วนที่ใช้ทักษะไฟฟ้าซึ่งสร้างมูลค่าสูงกว่า ทั้งที่ตัวเขาเองเป็นช่างไฟฟ้าอยู่แล้ว

ช่างที่ขึ้นหลังคาเหมือนกันจึงอาจอยู่ในสถานะการจ้างต่างกันมาก บริษัทติดตั้งรายหนึ่งในจังหวัดปทุมธานี ประกาศรับช่างติดตั้งโซลาร์รูฟท็อปแบบสัญญาจ้างเมื่อเดือนมิถุนายน 2568 ระบุรายได้รวมต่อเดือน 20,000 บาทขึ้นไปรวมค่าคอมมิชชัน รับวุฒิ ปวช. ปวส. หรือปริญญาตรีสายไฟฟ้า และประสบการณ์ 1-2 ปี ซึ่งเทียบกับค่าแรงรายวันของศรันย์รัตน์ตรง ๆ ไม่ได้ เพราะรายวันไม่ใช่รายได้ประจำ แต่ชี้ให้เห็นว่าเส้นทางเข้าสู่งานที่มั่นคงกว่าเริ่มต้นจากวุฒิการศึกษาที่ช่างรายวันหลายคนอาจไม่มี

"ค่าแรง สัญญา ประกัน" ใครรับผิดชอบเมื่อช่างตกหลังคา

ศรันย์รัตน์บอกว่าค่าแรงรายวันอยู่ที่ประมาณ 600-800 บาทต่อคนสำหรับงานพื้นฐาน ส่วนการคิดค่าจ้างเป็นจ็อบ เขาเคยพบการคิดที่วัตต์ละประมาณ 2-5 บาท โดยนับจากกำลังรวมของแผงทั้งหมด ซึ่งเขาย้ำว่าหมายถึงงานขึ้นแผงเป็นหลักและไม่ตายตัว ขึ้นอยู่กับหน้างานและความยากง่าย หากเทียบกับระบบ 5 กิโลวัตต์ตามตัวอย่างในนโยบาย จะเป็นค่าขึ้นแผงราว 10,000-25,000 บาทต่อหนึ่งงาน และระบบ 10 กิโลวัตต์ซึ่งเป็นขนาดสูงสุดที่โครงการรับ จะเป็นราว 20,000-50,000 บาท (จากการคำนวณของผู้สื่อข่าว) ซึ่งต้องแบ่งกันในทีม และยังไม่ทราบจำนวนคนกับจำนวนวันต่อหนึ่งงาน

สวัสดิการที่เขาได้จากผู้ว่าจ้างคือที่พักและอาหารในช่วงทำงาน ส่วนประกันอุบัติเหตุ "ไม่มีการคุยเรื่องนี้เลย" หลักประกันที่เขามีในชีวิตจริงคือหลักประกันสุขภาพแห่งชาติหรือสิทธิ "30 บาทรักษาทุกโรค" หากพลัดตกจากที่สูง สิ่งที่รออยู่คือการรักษาตามสิทธิพื้นฐาน ส่วนรายได้ที่หายไประหว่างที่ทำงานไม่ได้ไม่มีระบบใดชดเชย และหากเป็นงานที่เจ้าของบ้านจ้างตรง ก็ไม่มีบริษัทเป็นนายจ้างเลย

ประสบการณ์ที่ศรันย์รัตน์บอกว่าแย่ที่สุดในงานนี้คือ "ผู้รับเหมาเบี้ยวค่าแรง" ซึ่งสะท้อนอำนาจต่อรองที่ไม่เท่ากัน ช่างที่ไม่มีสัญญาเป็นลายลักษณ์อักษรย่อมไม่มีหลักฐานทวงเงินที่ทำงานเสี่ยงมาแล้ว ทั้งหมดนี้เป็นประสบการณ์ของช่างคนเดียว ไม่ได้แปลว่าทุกบริษัทไม่มีประกัน

โครงการโซลาร์ภาคประชาชนกำหนดให้ผู้ติดตั้งที่ขึ้นทะเบียน ต้องรับประกันงานติดตั้ง 7 ปี ล้างแผงปีละครั้ง และจัดประกันอัคคีภัยคุ้มครองระบบและบ้านเรือน 7 ปี ซึ่งเป็นการคุ้มครองเจ้าของบ้าน ส่วนประกันอุบัติเหตุหรือการคุ้มครองช่างที่ลงมือติดตั้ง ในข่าวที่ทีมข่าวอ่านยังไม่พบข้อกำหนดเรื่องนี้

ทางออกที่รัฐเปิดไว้ให้แรงงานนอกระบบคือสมัครประกันสังคมมาตรา 40 โดยสมัครใจ จ่ายเดือนละ 70, 100 หรือ 300 บาท ทั้ง 3 ทางเลือก คุ้มครองกรณีประสบอันตรายหรือเจ็บป่วย ทุพพลภาพ และเสียชีวิตข่าวเมื่อเดือนพฤศจิกายน 2568 รายงานว่าตามร่างพระราชกฤษฎีกาที่กระทรวงแรงงานยืนยันแล้ว เมื่อแพทย์ให้หยุดพักรักษาตัวตั้งแต่ 1 วัน จะได้เงินทดแทนการขาดรายได้วันละ 200 บาท ไม่เกิน 30 วันต่อปีสำหรับทางเลือกที่ 1 และ 2 และไม่เกิน 90 วันสำหรับทางเลือกที่ 3 ข่าวต้นปี 2569 รายงานว่ามีการปรับเพิ่มสิทธิประโยชน์ใหม่ เงิน 200 บาทต่อวันเทียบกับค่าแรง 600-800 บาท เท่ากับราว 1 ใน 4 ถึง 1 ใน 3 ของรายได้รายวัน (การคำนวณของทีมข่าว)

ในทางกฎหมาย หน้าที่ดูแลความปลอดภัยผูกกับความเป็นนายจ้างและลูกจ้าง กฎกระทรวงว่าด้วยการทำงานในที่สูง พ.ศ. 2564 นิยามการทำงานในที่สูงว่าคือพื้นที่สูงตั้งแต่สองเมตรขึ้นไปที่ลูกจ้างอาจพลัดตก และกำหนดให้ต้องอบรมหรือชี้แจงลูกจ้างก่อนเริ่มงานพร้อมควบคุมดูแลให้ปฏิบัติตาม ส่วนเรื่องการจ้างเหมา ศาลฎีกาเคยตีความมาตรา 11/1 ของ พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงานว่าลูกจ้างเหมาค่าแรงต้องได้สิทธิประโยชน์และสวัสดิการเท่ากับลูกจ้างตรง โดยฝ่าฝืนมีโทษปรับไม่เกิน 100,000 บาท และ มีการอธิบายว่ามาตรา 12 ให้ผู้ว่าจ้างร่วมรับผิดชอบค่าจ้างของลูกจ้างผู้รับเหมา แต่ช่างรายวันที่ไม่มีสัญญาในงานโซลาร์จะถูกนับเป็นลูกจ้างของใคร หรือเป็นผู้รับจ้างอิสระที่หลุดจากการคุ้มครองเหล่านี้ เป็นคำถามที่ยังไม่มีคำตอบชัดเจน

สันติสุข วีรพันธุ์ กรรมการบริษัท เดอะแพลนเน็ทพาวเวอร์ และผู้ก่อตั้งสถาบันอบรมช่าง Solar Academy

ด้าน สันติสุข วีรพันธุ์ กรรมการบริษัท เดอะแพลนเน็ทพาวเวอร์ และผู้ก่อตั้ง Solar Academy เห็นว่าความปลอดภัยของช่างไทย "ติดลบ"

เขาเล่าว่าจากภาพช่างโซลาร์ที่เห็นในโลกออนไลน์ แทบไม่มีบริษัทไหนที่ช่างแต่งกายครบ ทั้งหมวกนิรภัย เสื้อที่บอกว่าเป็นช่าง เสื้อสะท้อนแสง รองเท้าที่เหมาะกับการทำงานบนที่สูง และเข็มขัดนิรภัย มีน้อยบริษัทที่ให้ช่างใส่ครบ เขาเคยพาผู้นำเข้าแผงจากจีนมาดูการสอนภาคปฏิบัติที่สถาบัน ผู้นำเข้าถามว่าทำไมสอนเข้มเรื่องความปลอดภัยขนาดนี้ เพราะไม่เคยเห็นในจีน ทั้งที่จีนผลิตโซลาร์มากที่สุดในโลก เขาตอบว่าชีวิตคนเอาเงินมาเทียบไม่ได้ ถ้าช่างเสียชีวิตหรือบ้านลูกค้าเสียหาย ก็ชดเชยกันไม่ได้ สถาบันจึงสอนให้ความปลอดภัยมาก่อนเรื่องอื่น โดยใช้มาตรฐานตามระเบียบของการไฟฟ้าและของวิศวกรรมสถานแห่งประเทศไทย เขาจึงเสนอให้กระทรวงแรงงานเข้ามาทั้งส่งเสริมและกำกับ ไม่ใช่เพื่อไล่จับช่าง แต่เพื่อชวนคนที่ยังไม่มีมาตรฐานเข้ามาอยู่ในระบบ

ความรู้ต้องควักเอง

ตลอดกว่า 6 ปีในวงการ ศรันย์รัตน์ไม่เคยได้อบรมฟรีกับหน่วยงานรัฐเลย เพราะหลักสูตรของรัฐเปิดรับน้อย แย่งที่นั่งไม่ได้ เขาจึงไปเรียนคอร์สเอกชนด้วยเงินตัวเอง และหาความรู้จากการทำงานจริง ซึ่งต้องจ่ายเองทั้งหมด เครื่องมือส่วนตัวก็ต้องเตรียมเอง เงินจากค่าแรงรายวันจึงถูกนำไปซื้ออุปกรณ์ทีละชิ้น

สิ่งนี้ ตรงกับที่สันติสุขประเมินว่ากรมพัฒนาฝีมือแรงงาน (กพร.) อบรมช่างโซลาร์ในเชียงใหม่ได้ไม่ถึง 100 คนต่อปี และราว 200-300 คนต่อปีทั้งประเทศ ซึ่งเขาตอบว่า "ไม่พอ ยังไงก็ไม่พอ" (เป็นการประเมินของเขา ไม่ใช่ตัวเลขทางการ) สถาบันของเขาเปิดสอนมาเข้าปีที่ 11 ผลิตมาแล้ว 98 รุ่น รุ่นละราว 20 คน เต็มทุกรุ่น และมีสถาบันเอกชนสอนโซลาร์ทั่วประเทศไม่ต่ำกว่า 10 แห่ง ทั้งนี้เขาเป็นผู้ประกอบการในตลาดเดียวกัน เขาไม่ได้ตำหนิวิทยากรภาครัฐ แต่ห่วงว่าเทคโนโลยีที่ใช้สอนจะตามตลาดไม่ทัน เพราะภาครัฐต้องรอตั้งโครงการและงบประมาณรายปี

ตัวเลขฝั่งรัฐสอดคล้องกับขนาดที่เขาว่า โครงการ "คนบันดาลไฟ ปี 2" ของ กพร. ที่ทำร่วมกับบริษัท ทีวีบูรพา อบรมหลักสูตรติดตั้งและบำรุงรักษาระบบเซลล์แสงอาทิตย์ในปี 2564 ใช้เวลา 36 ชั่วโมง ครอบคลุมพื้นฐานความปลอดภัยการทำงานในที่สูง จัด 20 รุ่นทั่วประเทศ คาดผลิตช่างได้ 400 คน ในภาคเหนือจัดที่พิษณุโลกและลำพูน ส่วนปี 2569 โครงการ "1 หมู่บ้าน 1 ช่างไฟฟ้า" ที่ กพร. ทำร่วมกับการไฟฟ้าส่วนภูมิภาค (กฟภ.) ตั้งเป้าพัฒนากำลังคน 3,700 คนในช่วงเดือนกันยายนถึงธันวาคม 2569 โดยรวมหลักสูตรช่างไฟภายในชุมชน หลักสูตรติดตั้งโซลาร์ และหลักสูตรติดตั้งที่ชาร์จรถยนต์ไฟฟ้า ขณะที่แผนครอบคลุม 75,668 หมู่บ้าน เป้าหมาย 3,700 คนจึงเท่ากับไม่ถึง 5% ของจำนวนหมู่บ้านแม้นับทุกหลักสูตรรวมกัน (การคำนวณของทีมข่าว) ส่วนความร่วมมือระหว่าง กพร. กับนิวเอ็นเนอร์จี้ เน็กซัส ที่ประกาศเพื่อ ยกระดับทักษะโซลาร์เซลล์ทั่วไทย มีรายงานว่าในปี 2569 เริ่มจากอบรมวิทยากรต้นแบบ 26 คนเมื่อช่วงเดือนกรกฎาคม 2569

ล่าสุด วันที่ 27 ตุลาคม ครม. อนุมัติโครงการจ้างฝึกอบรมพัฒนาศักยภาพแรงงานเพื่อการออกแบบติดตั้งระบบพลังงานแสงอาทิตย์ วงเงิน 972,213,300 บาท จากเงินกู้ตาม พ.ร.ก. ตั้งเป้าฝึกอบรมแรงงาน 32,000 คนเฉลี่ยราว 30,400 บาทต่อคน (การคำนวณของทีมข่าว) ตัวเลขนี้มากกว่าเป้า 3,700 คน ของ กพร. ในปี 2569 ราว 9 เท่า และมากกว่าที่สันติสุขประเมินว่ารัฐอบรมช่างโซลาร์ได้ราว 200-300 คนต่อปีเป็นหลักร้อยเท่า หากนับเทียบเป็นรายปี แต่ข่าวไม่ระบุกรอบเวลา ข่าว 2 ชิ้นอธิบายขอบเขตต่างกัน อินโฟเควสท์ ระบุว่างบนี้ให้กระทรวงแรงงานเพื่อพัฒนาบุคลากรติดตั้งระบบโซลาร์เซลล์สำหรับภาคประชาชน ส่วน ประชาชาติธุรกิจ รายงานคำอธิบายของรองโฆษกรัฐบาลที่ว่าพลังงานแสงอาทิตย์ครอบคลุมทั้งหลังคาบ้าน โรงไฟฟ้าขนาดใหญ่ ระบบบนผิวน้ำ และระบบกักเก็บพลังงาน สัดส่วนที่เป็นงานโซลาร์รูฟท็อป จำนวนชั่วโมงหลักสูตร และผู้รับจ้างฝึกอบรมจึงยังเป็นคำถามที่ต้องติดตามต่อ

ขณะเดียวกันเงื่อนไขก็เข้มขึ้น การไฟฟ้า เปิดรับขึ้นทะเบียนผู้ประกอบการตั้งแต่ 3 สิงหาคม 2569 โดยกำหนดปิดรับ 30 กันยายน แต่ถึงวันที่ 28 ตุลาคม ผู้ว่าการการไฟฟ้ายังระบุว่าเปิดรับเพิ่ม ผู้ประกอบการต้องมีคุณสมบัติตามที่การไฟฟ้ากำหนด และตามข่าวที่ตอนที่ 1 อ้างถึง ต้องมี วิศวกรและช่างที่ผ่านการอบรมจาก กฟภ. ศรันย์รัตน์เล่าว่างานที่มีมาตรฐานเริ่มระบุว่าคนขึ้นหลังคาต้องผ่านการอบรมการทำงานบนที่สูง ใบรับรองจึงเป็นเงื่อนไขเข้าทำงานที่ช่างต้องหามาเอง ทีมข่าวยังไม่พบว่าโครงการโซลาร์ภาคประชาชนบังคับใบรับรองนี้กับช่างที่ติดตั้ง น่าสังเกตว่าเมื่อถามว่าคนไม่มีสกิลช่างไฟฟ้าจะได้ค่าแรงน้อยกว่าไหม เขาตอบว่า "ก็ไม่น้อยกว่านะ" เพราะค่าแรงสะท้อนความเสี่ยงของงานบนหลังคามากกว่าทักษะไฟฟ้า และผู้ที่ผ่านการอบรมทำงานบนที่สูงก็ "ค่าตัวแรงเหมือนกัน" ใบรับรองจึงช่วยให้ได้งาน แต่ยังไม่ช่วยต่อรองค่าแรง

ช่างจะเป็นผู้ประกอบการ หรือเป็นแรงงานรับเหมาช่วง

ตัวอย่างการทำงานบนหลังคาของช่างติดตั้งโซลาร์รูฟท็อป

ตอนที่ 1 และ 2 เล่าว่าผู้รับเหมารายเล็กทุนน้อยเข้าถึงตลาดที่เป็นทางการได้ยาก ทั้งทุนจดทะเบียนขั้นต่ำ 500,000 บาทสำหรับกลุ่มเล็กสุดของ การไฟฟ้านครหลวง (กฟน.) หลักประกัน 50,000 บาทต่องาน เงินสำรองซื้ออุปกรณ์ สินเชื่อที่ออกแบบไว้สำหรับเจ้าของบ้าน และเงื่อนไขที่ต้องมีวิศวกรกับช่างผ่านการอบรม หลายรายจึงเลือกรับงานในตลาดราคาประหยัดที่อยู่นอกระบบการรับรองของการไฟฟ้า ผู้ประกอบการในวงการอธิบายว่าผู้รับเหมารายเล็กทำได้ 2 แบบ คือขายตรงให้ผู้บริโภค หรือเป็นผู้รับเหมาช่วงให้รายใหญ่ ซึ่งเป็นกลุ่มที่ใกล้ช่างระดับฐานรากที่สุด แหล่งข่าวในวงการที่คุยกับกรุงเทพธุรกิจ ก็มองว่ารายเล็กที่ขึ้นทะเบียนไม่ได้ ต้องถอยไปเป็นผู้รับเหมาช่วงซึ่งถูกกดราคางาน

ศรันย์รัตน์อยู่ปลายน้ำกว่านั้นอีกขั้น เขาไม่มีทุนรอนที่จะก้าวไปเป็นผู้รับเหมาได้ สิ่งที่ทำได้มีเพียงซื้ออุปกรณ์ส่วนตัวทีละชิ้นจากรายได้รายวัน ส่วนงานตรงจากเจ้าของบ้านที่เขาได้ก็เป็นงานเล็กและไม่ต่อเนื่อง เหตุผลไม่ใช่เรื่องฝีมือ เพราะเขาเป็นช่างไฟฟ้าที่ทำงานโซลาร์มากว่า 6 ปี แต่เป็นเรื่องโครงสร้างงานและต้นทุนที่สะสมบนตัวช่าง การรับงานเองในฐานะผู้รับเหมาต้องสำรองค่าแผง อินเวอร์เตอร์ โครงสร้าง สายไฟ และค่าแรงก่อนได้เงินงวด ขณะที่ตอนที่ 2 รายงานแล้วว่าสินเชื่อของรัฐออกแบบมาสำหรับเจ้าของบ้าน และทีมข่าวไม่พบสินเชื่อเฉพาะสำหรับผู้รับเหมาโซลาร์รายเล็กที่ไม่ได้จดทะเบียนเป็นนิติบุคคล หรือช่างแบบเดี่ยว ๆ เมื่อบวกกับการที่ผู้รับเหมาหลักเก็บงานที่มีมูลค่าสูงกว่าไว้ทำเอง ช่างอย่างศรันย์รัตน์จึงติดอยู่ในตำแหน่งแรงงานรับจ้างปลายน้ำ

ในเรื่องว่าใครเข้าถึงงานนี้ได้ ผู้ที่เข้ามาเรียนกับสถาบันของสันติสุขมาจากหลายสาย ทั้งผู้ที่ไม่เคยเรียนช่างมาเลย ผู้จบสายเทคนิคและอาชีวะ วิศวกรไฟฟ้า และผู้สนใจทั่วไป แต่ทีมข่าวยังไม่พบข้อมูลสัดส่วนผู้หญิง แรงงานข้ามชาติ หรือแรงงานจากกลุ่มชาติพันธุ์ในงานติดตั้งโซลาร์รูฟท็อปของไทย ข้อมูลระดับโลกเมื่อปี 2565 บอกว่า สำนักงานพลังงานหมุนเวียนระหว่างประเทศ (IRENA) รายงานว่าผู้หญิงเป็น 40% ของแรงงานอุตสาหกรรมโซลาร์ PV แต่เป็นเพียง 12% ของช่างติดตั้ง ส่วนแรงงานข้ามชาติ กรมการจัดหางานระบุว่าไตรมาสแรก 2569 ภาคก่อสร้างมีแรงงาน 2.25 ล้านคน เป็นแรงงานต่างด้าว 535,000 คน หรือราว 1 ใน 4 ของไซต์งาน ซึ่งเป็นภาพของอุตสาหกรรมที่งานบนที่สูงพึ่งแรงงานกลุ่มนี้สูง ศรันย์รัตน์ชี้ว่าแรงงานข้ามชาติที่มีทักษะเดียวคือกลุ่มที่ตกขบวน เพราะผู้รับเหมามักเลือกคนที่ทำได้หลายอย่าง ทั้งงานโครงสร้างและงานไฟฟ้า ซึ่งตีความได้ว่าแรงงานที่เข้าถึงการอบรมได้ยากอยู่แล้วจะยิ่งเสียเปรียบ

ฝั่งรัฐบาลมองว่าโครงการนี้ได้ประโยชน์หลายทาง นายกรัฐมนตรีระบุว่าโครงการจะช่วยลดภาระค่าไฟของประชาชนรวมกันมากกว่า 24,500 ล้านบาทต่อปี และเงินส่วนนี้จะหมุนกลับเข้าสู่เศรษฐกิจฐานราก ช่วยกระตุ้นการจ้างงานและสร้างอาชีพ โฆษกรัฐบาลคาดว่าจะ ลดการรับซื้อไฟจากระบบเดิมในปีแรกได้ราว 6,323 ล้านหน่วย และตามรายงานข่าวการแถลงเมื่อ 28 ตุลาคม 2569 โครงการ ช่วยลดต้นทุนการนำเข้าเชื้อเพลิงก๊าซผลิตไฟฟ้า แต่ค่าจ้าง ประกัน และการคุ้มครองช่างที่ลงมือติดตั้ง ไม่ปรากฏในคำแถลงเหล่านี้

เท่าที่ทีมข่าวค้นข้อมูลสาธารณะของฝั่งบริษัท พบคำมั่นเรื่องการสร้างคนอยู่บ้าง เช่นหัวเว่ยเคย ตั้งเป้าสร้างทักษะบุคลากรไทย 10,000 คนใน 3 ปี ซึ่งเป็นเป้าด้านไอซีทีและดิจิทัล ร่วมกับกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อว.) และกระทรวงแรงงาน ไม่ใช่การอบรมช่างติดตั้งหน้างาน และผู้ค้าปลีกรายใหญ่อย่างโฮมโปร รับประกันงานติดตั้ง 2 ปีในแพ็กเกจรุ่นพรีเมียม แต่การรับประกันนั้นเป็นของลูกค้า ไม่ใช่ของช่างที่ลงมือติดตั้ง ส่วนค่าจ้างผู้รับเหมาช่วง ประกันอุบัติเหตุ และใครรับผิดชอบเมื่อช่างตกหลังคา ไม่ปรากฏในข้อมูลสาธารณะที่ทีมข่าวหาได้ ซึ่งสอดคล้องกับที่ศรันย์รัตน์บอกว่าเรื่องนี้ไม่เคยมีการพูดคุยกัน

เมื่อแผงหมดอายุ ธุรกิจที่ขายแผงต้องรับผิดชอบแค่ไหน

เรื่องแผงหมดอายุไม่ใช่เรื่องไกลตัวอีกแล้ว วันที่ 17 ตุลาคม 2569 วราวุธ ศิลปอาชา รัฐมนตรีว่าการกระทรวงอุตสาหกรรม เตือนว่า แผงที่ติดตั้งมานานกว่า 10 ปีกำลังเข้าสู่ช่วงหมดอายุ และอาจมีซากแผงเพิ่มขึ้นมากในอีก 1-2 ปีข้างหน้า รายงานของสถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศไทย (TDRI) ประเมินไว้ว่า ไทยจะมีขยะแผงสะสมราว 9,900-57,200 ตันในปี 2573 (เป็นช่วงประมาณการจากแบบจำลอง) แต่ปัจจุบันยังไม่มีระบบจัดการซากแผงที่ชัดเจน โรงงานรีไซเคิลที่จดทะเบียนมีเพียง 5 แห่ง ทั้งหมดอยู่ในกรุงเทพฯ และปริมณฑล ส่วนกฎหมายนั้นอยู่ในขั้นร่าง ร่างกฎหมายซากเครื่องใช้ไฟฟ้า (WEEE) ที่ใช้แนวคิดให้ผู้ผลิตรับผิดชอบไม่ครอบคลุมแผงโซลาร์เซลล์ ขณะที่ร่าง พ.ร.บ.จัดการกากอุตสาหกรรมที่เปิดรับฟังความเห็นเมื่อเดือนมีนาคม 2568 ใช้กลไกเดียวกันและครอบคลุมแผงโซลาร์ แต่ TDRI ชี้ว่าผู้ผลิตรายย่อยอาจแข่งกับรายใหญ่ยากขึ้น และกองทุนที่ตั้งขึ้นไม่ได้เน้นขยะโซลาร์โดยตรง

โครงการโซลาร์ภาคประชาชนกำหนดภาระของผู้ติดตั้งไว้ 7 ปี แต่แผงมีอายุใช้งานราว 20 ปี หลังผ่อนครบ 7 ปียังเหลืออีกราว 13 ปี ข่าวที่ทีมข่าวอ่านยังไม่พบข้อกำหนดเรื่องการจัดการซากแผงในโครงการ

ในฝั่งธุรกิจ ทีมข่าวค้นข้อมูลสาธารณะแล้วยังไม่พบว่าผู้นำเข้า ผู้ผลิต หรือบริษัทติดตั้งรายใดในไทยมีโครงการรับคืนแผงหรือบวกค่าจัดการซากไว้ในราคาขาย สิ่งที่พบคือการรับประกันงานติดตั้ง เช่น โฮมโปรรุ่นพรีเมียมที่รับประกัน 2 ปี ซึ่งไม่ใช่การรับผิดชอบซากแผง

ต่างประเทศวางภาระนี้ไว้ที่ผู้ขายแผง สหภาพยุโรปกำหนดให้ผู้ผลิตลงทะเบียนสินค้าและออกเงินเก็บคืนกับรีไซเคิล เกาหลีใต้ใช้หลักเดียวกันตั้งแต่ปี 2566 ส่วนจีนเริ่มวางกรอบแล้ว โดยตามรายงาน TDRI ตั้งเป้าให้มีแผนความรับผิดชอบการรีไซเคิลซากแผงแล้วเสร็จภายในปี 2568 และสร้างโครงสร้างพื้นฐานรองรับภายในปี 2573 TDRI จึงเสนอ ให้ไทยออกกฎหมายกำหนดความรับผิดชอบของผู้ผลิตหรือผู้ใช้แผง พร้อมทะเบียนติดตามแผงตั้งแต่นำเข้า ผู้นำเข้าและผู้ขายแผงไม่จำเป็นต้องรอกฎหมาย อาจเริ่มจากระบุค่าจัดการซากไว้ในราคา หรือเปิดจุดรับคืนแผง แทนที่จะรอให้ภาระตกอยู่กับเจ้าของบ้านและช่าง

การเปลี่ยนผ่านที่เป็นธรรม ควรมีหน้าตาแบบไหน ใครควรรับผิดชอบ

จากทั้ง 3 ตอนที่ผ่านมา ความเสี่ยงของงานโซลาร์ดูจะตกอยู่กับคนข้างล่างมากที่สุด รัฐให้เงินอุดหนุนประชาชนติดตั้งโซลาร์รูฟท็อป ตลาดจึงโตขึ้น แต่ผู้ประกอบการบางรายมองว่าราคากลางที่รัฐตั้งไว้ต่ำกว่าต้นทุนจริง ส่วนว่ามีการลดสเปกจริงหรือไม่ ยังไม่มีข้อมูลยืนยัน ผู้รับเหมาที่ทุนน้อยบางรายเลือกรับงานนอกระบบ ช่างรายวันที่ให้สัมภาษณ์เสี่ยงตกหลังคาโดยไม่เคยมีการคุยเรื่องประกันอุบัติเหตุ จ่ายค่าอบรมเอง และเคยเจอผู้รับเหมาเบี้ยวค่าแรง ส่วนค่าจัดการแผงเมื่อหมดอายุ ยังไม่มีกฎหมายกำหนดว่าใครต้องจ่าย

ก่อนปิดต้นฉบับ ทีมข่าวพบข้อมูลล่าสุดที่ชี้ว่าความกังวลของรายงานชุดนี้เริ่มปรากฏเป็นรูปธรรม คือประกาศรับสมัครผู้รับเหมารายย่อยของบริษัทหนึ่งที่ระบุว่าเข้าร่วมโครงการโซลาร์ภาคประชาชนร่วมกับการไฟฟ้า โพสต์บนเฟซบุ๊กหลังรัฐเปิดโครงการ บริษัทเสนอค่าแรงติดตั้งแยกตามที่มาของลูกค้า งานที่มาจากการไฟฟ้าได้ 10,000 บาท งานที่มาจากธนาคารได้ 13,000 บาท ส่วนลูกค้าพรีเมียมของบริษัทได้ 20,000 บาท หรือมากกว่างานจากการไฟฟ้าเท่าตัว ประกาศไม่ได้ระบุว่าเป็นราคาต่อหลังหรือเปลี่ยนตามขนาดระบบ 5-10 กิโลวัตต์ หากเป็นต่อหลัง ระดับต่ำสุดเท่ากับ 1-2 บาทต่อวัตต์ ต่ำกว่าช่วง 3-5 บาทที่ผู้รับเหมารายเล็กให้ข้อมูลกับทีมข่าว

เงื่อนไขในประกาศใช้เหมือนกันทุกระดับราคา ผู้สมัครต้องเซ็นสัญญาไม่น้อยกว่า 100 หลัง ใช้ทีม 5-6 คนติดตั้งให้เสร็จใน 1-3 วัน รับประกันงาน 4 ปี และรับเงินงวดสุดท้าย 50% ต่อเมื่อติดตั้งเสร็จโดย "ไม่พบปัญหาใดใด" ซึ่งประกาศไม่ได้บอกว่าใครเป็นผู้ตัดสินและจะจ่ายเมื่อใด หากใช้ค่าแรงรายวัน 600-800 บาทตามที่ช่างให้ข้อมูลกับทีมข่าว ต้นทุนค่าแรงของทีมที่ทำงาน 3 วันอยู่ที่ราว 9,000-14,400 บาท (การคำนวณของทีมข่าว ใช้ค่าแรงงานพื้นฐาน) งานที่ได้ค่าแรง 10,000 บาทจึงอาจเหลือเงินน้อยมากหรือขาดทุน ก่อนหักค่าน้ำมัน ค่าอาหาร เครื่องมือ และภาระซ่อมแซมอีก 4 ปี ขณะที่ประกาศไม่กล่าวถึงประกันอุบัติเหตุ อุปกรณ์ความปลอดภัย และใครรับผิดชอบเมื่อช่างตกหลังคา

แม้ประกาศฉบับเดียวยังสรุปไม่ได้ว่าเป็นแนวปฏิบัติของทั้งตลาด ทีมข่าวยังไม่เห็นสัญญาจริง และการไม่ปรากฏในประกาศไม่ได้แปลว่าไม่มีในสัญญา แต่ประกาศนี้เป็นสัญญาณแรกว่าเมื่อค่าแรงต่ำและภาระรับประกันยาว ส่วนที่ขาดอาจถูกผลักไปที่ผู้รับเหมาที่ต้องลดต้นทุน หรือช่างที่ต้องรับค่าแรงต่ำลง ซึ่งเป็นคำถามที่รายงานชุดนี้ตั้งไว้ตั้งแต่ต้น

ถ้าถามว่าใครควรรับผิดชอบ ข้อเสนอจากข้อมูลที่ได้คือ รัฐควรทำให้ที่นั่งอบรมไปถึงช่างที่ลงมือติดตั้งจริงและทันกับเป้าติดตั้ง ตอนนี้รัฐกำหนดให้ผู้ประกอบการต้องมีช่างผ่านการอบรม และ ครม. เพิ่งตั้งเป้าฝึกอบรมแรงงาน 32,000 คนด้วยงบ 972 ล้านบาท ซึ่งมากกว่าเป้า 3,700 คนของ กพร. ในปี 2569 หลายเท่า จึงเป็นสัญญาณที่ดี แต่โครงการครอบคลุมงานโซลาร์หลายประเภท ไม่ใช่เฉพาะหลังคาบ้าน และยังไม่ทราบกรอบเวลาและวิธีคัดเลือกผู้เข้าอบรม ขณะที่เป้าติดตั้งคือ 1 ล้านหลังคา แม้การไฟฟ้าจะคาดว่าผู้ติดตั้งที่ผ่านเกณฑ์มีทีมงานกว่า 15,000 ทีมก็ตาม รัฐควรให้กระทรวงแรงงานเข้ามาดูแลช่างโซลาร์ทั้งเรื่องการฝึกอบรมและความปลอดภัย ตามที่ผู้ประกอบการที่ทีมข่าวสัมภาษณ์ได้เสนอไว้ ซึ่งตรงกับข้อเสนอในรายงานตลาดแรงงานภาคเหนือตั้งแต่ปี 2566 และควรปรับให้กฎหมายแรงงานและความปลอดภัยครอบคลุมช่างรายวันที่ไม่มีสัญญาด้วย เพราะตอนนี้กฎหมายคุ้มครองเฉพาะคนที่เป็นลูกจ้างตามกฎหมาย

บริษัทที่ได้งานจากตลาดนี้ควรรับผิดชอบช่างที่ไปทำงานแทนตัวเอง ทั้งค่าจ้าง ประกัน และอุปกรณ์ความปลอดภัย เพราะบริษัทเป็นผู้ว่าจ้างอยู่บนสุดของห่วงโซ่ และกำหนดเรื่องเหล่านี้ได้มากกว่าตัวช่างเอง ช่องทางหนึ่งที่ทำได้ทันทีคือเกณฑ์ขึ้นทะเบียน Vendor และสัญญามาตรฐานของการไฟฟ้า ซึ่งตอนนี้บังคับรับประกันและประกันอัคคีภัยให้เจ้าของบ้านอยู่แล้ว สามารถขยายให้ครอบคลุมค่าจ้าง ประกันอุบัติเหตุ และอุปกรณ์ความปลอดภัยของผู้รับเหมาช่วงด้วย

ส่วนค่าจัดการแผงเมื่อหมดอายุ ควรเป็นหน้าที่ของผู้ผลิตและผู้นำเข้าแผงตามที่ TDRI เสนอ ไม่ควรให้เจ้าของบ้านหรือช่างเป็นคนจ่าย เพราะ 2 กลุ่มนี้ไม่มีอำนาจต่อรองในเรื่องนี้เลย

การเปลี่ยนผ่านที่เป็นธรรมจึงไม่ใช่เรื่องที่รัฐต้องอุดหนุนครัวเรือนฝ่ายเดียว ธุรกิจที่กำลังได้ประโยชน์จากตลาดนี้ ไม่ว่าจะเป็นผู้นำเข้าแผงหรือบริษัทติดตั้ง ก็ต้องร่วมดูแล "คนทุกระดับในห่วงโซ่" ตั้งแต่ผู้รับเหมารายเล็กถึงช่างรายวัน ให้มีงานทำ ได้ค่าแรงแน่นอน และมีคนรับผิดชอบเมื่อเกิดผลกระทบ การอุดหนุนและการอบรมก็ต้องไปถึงรายย่อยทั้งผู้รับเหมาและช่างได้จริง ไม่ใช่หยุดอยู่ที่เจ้าของบ้านกับบริษัทขนาดใหญ่ ไม่เช่นนั้นมาตรฐานที่ตั้งขึ้นเพื่อความปลอดภัยอาจกลายเป็นกำแพงที่กันคนตัวเล็กออกจากตลาดที่รัฐช่วยสร้าง

ถ้าประเทศไทยใช้เงินหลายหมื่นล้านบาทเพื่อให้ครัวเรือนหลักล้านหลังติดตั้งโซลาร์รูฟท็อป สิ่งที่ต้องติดตามต่อไปจึงไม่ใช่แค่ว่าจะติดตั้งได้เร็วแค่ไหน แต่คือจะมีการรับประกันจากธุรกิจรายใหญ่ที่ได้ประโยชน์จากตลาดนี้หรือไม่ ว่าบริษัทที่รับงานจากมาตรการจะดูแลค่าจ้าง ประกัน และความปลอดภัยของช่างรับเหมาช่วง จะมีผู้รับผิดชอบเมื่อช่างตกหลังคา และผู้นำเข้าและผู้ขายแผงจะรับผิดชอบซากแผงเมื่อหมดอายุ