The Bureau of Investigative Journalism (TBIJ) เปิดโปงบริษัทสื่อสารองค์กรในอังกฤษ จ้างเครือข่ายบัญชีลับแก้ไข Wikipedia ลบข่าวลบ–ดันภาพลักษณ์เชิงบวกให้รัฐบาลและกลุ่มทุนทรงอิทธิพล ท่ามกลางความกังวลว่าเนื้อหาบนแพลตฟอร์มนี้ส่งผลต่อข้อมูลที่ AI และคนทั่วโลกใช้เป็นฐานอ้างอิง | ที่มาภาพ: The Bureau of Investigative Journalism (TBIJ)

Wikipedia ก่อตั้งมา 25 ปี ถือเป็นความสำเร็จที่ไม่มีใครเทียบได้ เว็บไซต์นี้เป็นแหล่งรวมข้อมูลที่ใหญ่ที่สุดในประวัติศาสตร์มนุษย์ และยังได้รับความเชื่อถือว่าเป็นแหล่งข้อมูลที่น่าเชื่อถือ ท่ามกลางโลกดิจิทัลที่เต็มไปด้วยข่าวปลอมและการหลอกลวง

ด้วยเหตุนี้ เครื่องมือ AI ยุคใหม่จึงนำเนื้อหาจาก Wikipedia ไปใช้อย่างแพร่หลาย ทั้งแชตบอทและผลค้นหาที่สร้างโดย AI ต่างใช้ Wikipedia เป็นแหล่งข้อมูลหลัก สิ่งที่อยู่บน Wikipedia จึงมีอิทธิพลมหาศาลต่อข้อมูลที่คนทั่วโลกได้รับ

แต่ The Bureau of Investigative Journalism (TBIJ) พบว่า Wikipedia ถูกแก้ไขอย่างลับๆ โดยมีการจ่ายเงินผ่านพาร์ตเนอร์ของบริษัท PR ชั้นนำในลอนดอน  ที่มีสายสัมพันธ์กับทำเนียบรัฐบาลอังกฤษ ลูกค้าที่ได้ประโยชน์จากการ "ฟอก Wikipedia" นี้คือกลุ่มคนที่รวยและทรงอิทธิพลที่สุดในโลก

บริษัทที่ว่าคือ Portland Communications ผู้ก่อตั้งชื่อ ทิม อัลลัน (Tim Allan) ปัจจุบันดำรงตำแหน่งผู้อำนวยการสื่อสารของนายกรัฐมนตรีสตาร์เมอร์ และบริษัทนี้เคยถูกจับได้ครั้งหนึ่งแล้วว่าทำแบบนี้ ซึ่งเป็นการละเมิดจรรยาบรรณวิชาชีพ PR ของอังกฤษ

แต่หลังถูกเปิดโปง อดีตพนักงานบอกว่าบริษัทแค่เปลี่ยนไปจ้างคนกลางแทน อดีตพนักงานคนหนึ่งเล่าว่า "ไม่มีใครพูดว่า 'เราควรเลิกทำ' คำถามคือจะทำยังไงให้ทำต่อได้โดยไม่โดนจับได้"

ผู้รับเหมาช่วงของ Portland ได้ขัดเกลาภาพลักษณ์ของกาตาร์ โดยซ่อนการอ้างอิงรายงานเชิงวิพากษ์ก่อนฟุตบอลโลก 2022 ตามคำบอกเล่าของคนในบริษัท นอกจากนี้ยังลบร่องรอยคดีให้เงินสนับสนุนกลุ่มก่อการร้ายที่เกี่ยวข้องกับนักธุรกิจกาตาร์ ลบหลักฐานว่าโครงการมูลค่าหลายพันล้านดอลลาร์ที่ Gates Foundation สนับสนุนนั้นล้มเหลว และโปรโมตฝ่ายหนึ่งของรัฐบาลลิเบียหลังยุคกัดดาฟี

แต่บ่อยครั้งการแก้ไขก็แนบเนียนกว่านั้นมาก เช่น ซ่อนข่าวเชิงลบไว้ใต้เนื้อหาเกี่ยวกับงานการกุศลของลูกค้า หรือเปลี่ยนแหล่งอ้างอิงข่าวเชิงวิพากษ์เป็นข่าวในเชิงบวก

Portland ปฏิเสธที่จะแสดงความเห็นต่อข้อค้นพบทั้งหมดของ TBIJ

Wikipedia ทำงานอย่างไร

ใครก็ได้สามารถแก้ไข Wikipedia ได้ ไม่จำเป็นต้องสมัครบัญชีด้วยซ้ำ แต่บรรณาธิการทุกคนต้องปฏิบัติตามกฎที่ตั้งขึ้นเพื่อป้องกันการปั่นข้อมูล มีสคริปต์อัตโนมัติคอยตรวจจับการแก้ไขที่น่าสงสัย และมีอาสาสมัครจำนวนมากคอยเพิ่มเติมและปรับปรุงเนื้อหา ข้อกำหนดการใช้งานของ Wikipedia ห้ามการแก้ไขแบบรับจ้างโดยไม่เปิดเผย และมีนโยบายเรื่องความเป็นกลาง แหล่งอ้างอิง และผลประโยชน์ทับซ้อน

งานวิจัยในวารสาร Nature ปี 2019 แสดงให้เห็นว่าบทความที่มีเนื้อหาเกี่ยวข้องกับการเมืองมากที่สุดบน Wikipedia ก็ยังมีความสมดุลพอสมควร พูดง่ายๆ คือ การเผยแพร่ข้อมูลเท็จบน Wikipedia นั้นทำได้ยาก

อัลแบร์โต ฟิตตาเรลลี (Alberto Fittarelli) นักวิจัยอาวุโสจาก Citizen Lab มหาวิทยาลัยโตรอนโต อธิบายว่า "การแก้ไขเล็กน้อยบน Wikipedia มีพลังเกินตัว มืออาชีพที่พยายามปั่น Wikipedia รู้ดีว่าการเปลี่ยนแปลงทีละนิดทีละน้อยมีโอกาสคงอยู่ได้นานกว่า การแก้ไขแบบนี้ทำให้เรื่องเล่าดูน่าเชื่อ เพราะแทบไม่มีใครสังเกตเห็น เมื่อข้อมูลเหล่านี้เข้าสู่กระแสข้อมูลแล้ว แทบจะดึงกลับไม่ได้"

เมื่อบรรดาคนรวยและผู้ทรงอิทธิพลต้องการให้หน้า Wikipedia ของตัวเองดูดีมากขึ้นเรื่อยๆ ความต้องการบริการแก้ไข Wikipedia จึงสูงขึ้นกว่าที่เคย และมีอุตสาหกรรมขนาดย่อมของนักแก้ไข Wikipedia เถื่อนเกิดขึ้นมารองรับ

ชายผู้อยู่ตรงกลาง

ราเด็ค คอตลาเร็ค (Radek Kotlarek) เป็นที่ปรึกษาด้านเว็บที่อาศัยอยู่บนชายฝั่งเวลส์ เขาเป็นผู้เชี่ยวชาญด้าน SEO หรือการปรับแต่งเว็บไซต์ให้ติดอันดับค้นหา บริษัทที่เขาก่อตั้งชื่อ Web3 Consulting ค่อนข้างไม่เป็นที่รู้จัก จนกระทั่งถูกปิดตัวเมื่อปีที่แล้ว ครั้งเดียวที่เขาเป็นข่าวคือปี 2021 ตอนถูกจับเพราะฝ่าฝืนกฎล็อกดาวน์ โดยพาภรรยาและลูกไปซื้อไอศกรีม

แต่ TBIJ เปิดเผยได้ว่า คอตลาเร็คเป็นตัวละครสำคัญในธุรกิจฟอก Wikipedia ลับของ Portland เขาเชี่ยวชาญการแก้ไข Wikipedia แบบ "แบล็คแฮต" หรือการรับจ้างแก้ไขที่ละเมิดทั้งกฎของ Wikipedia และแนวปฏิบัติจรรยาบรรณของสมาคมวิชาชีพ PR อังกฤษ จากคำบอกเล่าของคนในของ Portland 7 คน บริการของคอตลาเร็คถูกใช้โดยพาร์ตเนอร์ของบริษัทมานานราว 10 ปี

แหล่งข่าวในวงการ PR ทั้งหมดลงนามในข้อตกลงไม่เปิดเผยข้อมูลที่มีบทลงโทษรุนแรงหากฝ่าฝืน ด้วยเหตุนี้ คนในวงการ 14 คนที่ให้ข้อมูลกับ TBIJ จึงถูกปกปิดตัวตน แต่เนื่องจาก Wikipedia มีบันทึกสาธารณะของการแก้ไขทุกครั้ง TBIJ จึงสามารถยืนยันเรื่องราวบางส่วนได้โดยตรวจสอบการเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นกับหน้าบางหน้าในช่วงเวลาที่ระบุ

การวิเคราะห์นำไปสู่เครือข่ายบัญชี "ซ็อคพัพเพต" 26 บัญชี ซึ่งเป็นบัญชีหลายบัญชีที่ควบคุมโดยคนคนเดียว เครือข่ายนี้ถูกแบนจาก Wikipedia เนื่องจากต้องสงสัยว่ารับจ้างแก้ไข TBIJ เชื่อมโยงเครือข่ายนี้กลับไปที่ Web3 Consulting บริษัทของคอตลาเร็ค

คอตลาเร็คไม่ตอบคำขอให้แสดงความเห็นหลายครั้งระหว่างการทำข่าวนี้

Portland ไม่ได้จ้างคนนอกมาตลอด ก่อนหน้านี้ในช่วงต้นทศวรรษ 2010 บริษัททำเองในองค์กร อดีตพนักงานเล่าว่าพาร์ตเนอร์ของบริษัทจะส่งพนักงานระดับจูเนียร์ไปตามร้านกาแฟทั่วลอนดอนและนิวยอร์ก สั่งให้ย้ายร้านไปเรื่อยๆ แล้วแก้ไขหน้า Wikipedia ของลูกค้าจากคอมพิวเตอร์ต่างเครื่องกัน เพราะสัญญาณเตือนอย่างหนึ่งของการฟอก Wikipedia คือการแก้ไขซ้ำๆ จาก IP แอดเดรสเดียวกัน การย้ายที่ไปเรื่อยจึงเป็นวิธีอำพราง

แต่ในปี 2011 บริษัทถูกจับได้ว่าพยายามลบการอ้างอิงเรื่องความรุนแรงในครอบครัวออกจากหน้า Stella Artois เรื่องอื้อฉาวนี้ทำให้ Chartered Institute of Public Relations (CIPR) ซึ่งเป็นสมาคมวิชาชีพ PR ของอังกฤษ ประกาศห้ามการรับจ้างแก้ไข Wikipedia ว่าเป็น "ศาสตร์มืดดิจิทัล" แต่ CIPR เป็นสมาคมสมัครใจ และ Portland ไม่ได้เป็นสมาชิก

หลังเหตุการณ์นั้น Portland จึงเริ่มจ้างคนนอกแก้ไข Wikipedia เพื่อให้บริษัทมีข้ออ้างปฏิเสธได้หากถูกจับได้อีก และบริษัทของคอตลาเร็คก็รับงานส่วนหนึ่งไป

การฟอก Wikipedia ไม่ใช่บริการที่ Portland เปิดให้อย่างเป็นทางการ แต่บริการของคอตลาเร็คเป็นความลับที่รู้กันอยู่ในบริษัท หากลูกค้า "มีปัญหาเรื่อง Wikipedia" จะมีพาร์ตเนอร์บางคนที่สามารถดึงเขาเข้ามาได้ อดีตพนักงานคนหนึ่งเล่า

เนื่องจาก Wikipedia มีอาสาสมัครบรรณาธิการจำนวนมากและมีแนวปฏิบัติเรื่องแหล่งอ้างอิงที่เข้มงวด การปั่นข้อมูลบน Wikipedia จึงต้องแนบเนียนกว่าแพลตฟอร์มอื่น เทคนิคของ Web3 ตอบโจทย์ตรงนี้ เครือข่ายซ็อคพัพเพตใช้หลายบัญชีที่สวมบทบาทต่างกัน เพื่อให้การแก้ไขดูเหมือนมาจากคนหลายคน อย่างน้อยก็สำหรับคนที่ไม่ชำนาญ

ฟิตตาเรลลีกล่าวว่า "ผู้ปั่นข้อมูลสนใจ Wikipedia เพราะมันเป็นช่องทางในการกำหนดการรับรู้ของคนจำนวนมาก ขณะที่ผู้คนเริ่มระแวงเนื้อหาบนโซเชียลมีเดียมากขึ้น Wikipedia ยังคงเป็นจุดอ้างอิงของคนจำนวนมาก นี่คือเหตุผลที่ผู้ไม่หวังดีพยายามจะปั่นมัน และนี่คือเหตุผลที่อันตรายมีจริง"

สัญญากับกาตาร์

ในเดือนธันวาคม 2010 กาตาร์ได้รับเลือกอย่างเหนือความคาดหมายให้เป็นเจ้าภาพฟุตบอลโลก 2022 เกือบจะในทันที สถิติด้านสิทธิมนุษยชนของประเทศก็ถูกจับตามอง เมื่อโครงการก่อสร้างสนามกีฬาเริ่มขึ้น ก็เริ่มมีรายงานเรื่องแรงงานข้ามชาติเสียชีวิต

เมื่อชื่อเสียงถูกจับตา กาตาร์จึงหันมาหา Portland ในปี 2013 บริษัทได้รับสัญญาสุดหรูกับกาตาร์ ครอบคลุมตั้งแต่ "กิจการรัฐบาลไปจนถึงการสร้างแบรนด์ประเทศ"

จากคำบอกเล่าของอดีตพนักงาน Portland 6 คนที่เกี่ยวข้องกับงานนี้ระหว่างปี 2013 ถึง 2024 การแก้ไข Wikipedia เป็นคำขอที่กาตาร์ส่งมาบ่อยมาก พวกเขาบอกว่า Portland จ้างผู้รับเหมาช่วงให้ไปแก้ไขหน้าที่พูดถึงสถิติสิทธิมนุษยชนของกาตาร์ โดยเฉพาะเรื่องการก่อสร้างสนามกีฬา รวมถึงหน้าของนักการเมืองคนสำคัญด้วย

การวิเคราะห์ของ TBIJ ยืนยันว่ามีเครือข่ายบัญชีหลายเครือข่ายที่แก้ไขหน้าเพื่อเน้นข่าวเชิงบวกเกี่ยวกับกาตาร์ ขณะเดียวกันก็ลดทอนหรือซ่อนข่าวเชิงลบไว้ใต้เนื้อหาที่เป็นมิตรกว่า การเปลี่ยนแปลงหลายอย่าง ซึ่งบรรณาธิการ Wikipedia เคยตั้งข้อสังเกตว่าน่าสงสัยในการสอบสวนแยกต่างหาก มาจากบัญชีนอกเครือข่าย Web3

การแก้ไขอีกส่วนโดยเครือข่าย Web3 เน้นที่ผลประโยชน์ทางธุรกิจของกาตาร์ รวมถึงการลบการอ้างอิงคดีที่มหาเศรษฐีกาตาร์ 2 คนถูกฟ้องในศาลสูงของอังกฤษ ข้อกล่าวหาคือทั้งคู่ส่งเงินให้ Jabhat al-Nusra กลุ่มก่อการร้ายในซีเรีย คดีนี้ดูเหมือนจะล่มในเดือนกรกฎาคม 2024 หลังโจทก์ถอนข้อกล่าวหาบางส่วน โดยทนายฝ่ายโจทก์บอก Guardian ว่าลูกความถูกข่มขู่โดยเจ้าหน้าที่รัฐกาตาร์ แต่ในเดือนตุลาคม 2019 เครือข่าย Web3 ได้ลบการกล่าวถึงคดีนี้ทั้งหมดออกจากหน้าธุรกิจของทั้ง 2 คน

บรรณาธิการ Wikipedia 3 คนบอก TBIJ ว่าโดยทั่วไป หากคดีมีสื่อรายงาน ก็ไม่ควรถูกลบออก

และในช่วงต้นปี 2026 สัญญาของ Portland กับกาตาร์ก็กลายเป็นประเด็นในคดีฟ้องร้องบริษัท ในเดือนเมษายน Portland และบริษัทแม่ Omnicom ถูกฟ้องโดยผู้เสียหายจากโครงการก่อสร้างฟุตบอลโลกกว่า 100 คน ผู้ฟ้องกล่าวหาว่าบริษัท PR เหล่านี้ช่วยกาตาร์ปิดบังสถิติสิทธิมนุษยชน จนเท่ากับเป็นการสนับสนุนการค้ามนุษย์ พวกเขาเรียกร้องค่าเสียหาย

"ดับไฟอยู่ตลอดเวลา"

เครือข่ายของคอตลาเร็คทำงานได้มาก แต่ไม่สามารถหลบอยู่ใต้เรดาร์ได้ตลอดไป ในปี 2020 บรรณาธิการ Wikipedia เริ่มสอบสวนการแก้ไขที่น่าสงสัยจากเครือข่ายหนึ่ง ซึ่ง TBIJ ต่อมาเชื่อมโยงกลับไปที่ Web3 ได้ และบล็อกบัญชีบางส่วน จนกระทั่งในปี 2024 อาสาสมัครนักสอบสวนของ Wikipedia ก็ทลายเครือข่ายทั้งหมดได้

แต่ถึงเวลานั้น เครือข่ายนี้เคลื่อนไหวมานานเกือบ 10 ปี และสามารถเปลี่ยนแปลงข้อมูลสาธารณะได้อย่างมีนัยสำคัญ

บนหน้าของ Alliance for a Green Revolution in Africa (AGRA) โครงการมูลค่าหลายพันล้านดอลลาร์จาก Gates Foundation ซึ่งทั้งคู่เป็นลูกค้าที่รู้จักกันดีของ Portland ซ็อคพัพเพตของคอตลาเร็คได้เปลี่ยนรายละเอียดสำคัญหลายอย่าง อย่างแรก เปลี่ยนกำหนดเวลาที่โครงการตั้งเป้าเพิ่มรายได้ของเกษตรกร 30 ล้านคนเป็น 2 เท่า จากปี 2020 เป็นปี 2021 (ทั้งนี้ Gates Foundation เป็นหนึ่งในผู้ให้ทุน TBIJ ด้วย)

หนึ่งเดือนต่อมา บัญชีอื่นในเครือข่าย Web3 ได้ปรับโครงสร้างหน้าใหม่ และลบหัวข้อ "การประเมินผล" ออกทั้งหมด รวมถึงลบการอ้างอิงงานวิจัยของมหาวิทยาลัย Tufts ที่แสดงว่าโครงการไม่บรรลุเป้าหมายที่ตั้งไว้

การเปลี่ยนแปลงอีกชุดเกี่ยวข้องกับสถานการณ์การเมืองในลิเบีย ระหว่างสงครามกลางเมืองหลังรัฐบาลของมูอัมมาร์ กัดดาฟี (Muammar Gaddafi) ล่มสลายในปี 2011 ทรัพย์สินที่ควบคุมโดยกองทุนความมั่งคั่งแห่งชาติของลิเบียถูกอายัดโดยสหประชาชาติ (UN) เพื่อป้องกันการถูกปล้นชิง มีรายงานว่า Portland เป็นตัวแทนของฝ่ายหนึ่งในรัฐบาลที่มีข้อพิพาท ซึ่งแหล่งข่าวใน Portland 3 คนที่รู้เรื่องสัญญานี้ยืนยัน

บัญชีดั้งเดิมบัญชีหนึ่งในเครือข่ายของคอตลาเร็คได้ผลักดันเรื่องเล่าที่เอื้อประโยชน์ต่อรัฐบาลฐาน ตริโปลี เหนือฝ่ายค้านฐานมอลตา ตลอดปี 2016 ในช่วงที่มีการสู้รบอย่างหนักและทุกฝ่ายถูกกล่าวหาว่าก่อความโหดร้าย

AGRA ยืนยันกับ TBIJ ว่าเคยจ้าง Portland แต่กล่าวว่า "ไม่มีความรู้และไม่มีความเกี่ยวข้องใดๆ กับ Web3 Consulting" โดยระบุว่ามุ่งมั่นในเรื่องความโปร่งใส และนโยบายห้ามการกระทำที่ละเมิดข้อกำหนดของแพลตฟอร์มภายนอก

Gates Foundation รัฐบาลกาตาร์ และกองทุนความมั่งคั่งแห่งชาติของลิเบีย ไม่ตอบคำขอให้แสดงความเห็น

การแบนเครือข่ายของคอตลาเร็คไม่ได้หยุดแนวปฏิบัตินี้ มีเครือข่ายใหม่ผุดขึ้นมาที่ใช้เวลามากในการแก้ไขหน้าของลูกค้า Portland เช่นกัน และพนักงาน Portland บอกว่าความต้องการฟอก Wikipedia มีแนวโน้มจะเพิ่มขึ้นเท่านั้น

สตีเฟน แฮร์ริสัน (Stephen Harrison) นักข่าวที่รายงานเรื่อง Wikipedia อย่างกว้างขวาง กล่าวว่า "สำคัญอย่างยิ่งที่ข้อเท็จจริงจะถูกนำเสนออย่างถูกต้อง เพราะ Wikipedia เข้าถึง AI และกระจายข้อมูลไปทั่วอินเทอร์เน็ต"

ยิ่งกว่านั้น ผลสรุปที่สร้างโดย AI กำลังดึงทราฟฟิกออกจาก Wikipedia ซึ่งบรรณาธิการกังวลว่าอาจทำให้อาสาสมัครที่คอยปกป้องแพลตฟอร์มลดน้อยลง การสอบสวนและแบนเครือข่ายเหล่านี้เปรียบเสมือนการดับไฟที่ลุกอยู่ตลอดเวลา ใช้ทั้งเวลาและพลังงาน

แฮร์ริสันกล่าวว่า "นักสอบสวนซ็อคพัพเพตคือฮีโร่ตัวจริง แต่การสอบสวนเหล่านี้จะหยุดสิ่งเหล่านี้ไม่ได้ ผมคิดว่าต้องมีการดำเนินคดีทางกฎหมายมากขึ้นด้วย"

โฆษกของ Wikimedia Foundation กล่าวว่ามีทรัพยากรในการสอบสวนและดำเนินการกับบริษัทที่ละเมิดนโยบาย แม้ไม่สามารถเปิดเผยรายละเอียดของกรณีเฉพาะได้ "เรามุ่งมั่นปกป้องความสมบูรณ์และชื่อเสียงของ Wikipedia ซึ่งสร้างขึ้นจากการมีส่วนร่วมของอาสาสมัครหลายล้านคนมาเกือบ 25 ปี"

*รายงานชิ้นนี้ได้รับการปรับปรุงเมื่อวันที่ 23 มกราคม 2026 เพื่อระบุให้ชัดเจนว่า Gates Foundation เป็นหนึ่งในผู้ให้ทุน TBIJ*

ที่มา:
London PR firm rewrites Wikipedia for governments and billionaires (Claire Wilmot, The Bureau of Investigative Journalism, 14/01/2026)